Vörlaag:Hööftsiet/utwählt Artikel dissen Maand/Galerie
| nds-nl | nds-de |
|---|---|
| Februar 2008: | |
 n Mirreweenterhoorn is n oold bloasinstremeant wat nog völle wördt gebroekt in Tweante, n Achterhook, Westerwolde en sommige plaatsn in Duutslaand kort oawer de greanze. T lik t meest op nen alpenhoorn. T is n met de haand emaakten, lech eböagn hoorn van boarkn-, ealzn- of willingnhoolt, met n moondstuk (de happe) van vlierhoolt. De mirreweenterhoorn is wal van hoolt, mear t wördt toch tot de kopperne bloasinstremeantn erèknd, umdè-j dr op dezelfde meneere geluud oet munn kriegn as oet nen trompet; duur spanning op de lipn te verheugn of te verleegn krie-j nen heugerden of nen leegerden toon. Op disse meneere krie-j dr ook alleenig mear natuurtoonn oet. |
 Ludwig van Beethoven (* 16. Dezember 1770 in Bonn; † 26. März 1827 in Wien) weer een Komponist van de sogenannte Wiener Klassik. He gellt as de Komponist, de de Musik ut disse Stilepoche to de höchste Entwicklung föhrt hett. |
| März 2008: | |
 De scheuvel is n iezer dat onder de schounen bonden wordt of aan de schounen vaastmôkt is, om zok doarmit over t ies te verploatsen, scheuvellopen nuimd. Aine dij de scheuvels broekt wordt n scheuvelloper nuimd. Oet aarcheologische vondsten is bleken dat der aal ien de oertied "scheuvellopen" wuir. t Was dou nog veuraal n kwestie van glieden. De alereerste scheuvels worden doarom glidskers nuimd; glids is n rib of n middenvoutsbain van n kou, peerd of haart. |
|
| April 2008: | |
| Helligen Hendrik is een komisch typegien, espeuld deur zanger/tekstschriever Bert Eeftink uut Goor. Helligen Hendrik hef een wekelijkse Twèentstalige column op de Oaveriesselse radiozender Radio Oost, daoras e zien helligheid in spuit oaver een bepaold underwarp.
Zien stokkien wördt an-ekondigd mit een belkende koe, een kri'jende haone en de woorden: "De twee minuten van Helligen Hendrik." 't Wördt altied of-esleuten mit de kreet "mBâh!" |
 Arp Schnitger (* 2. Juli 1648 in Schmalenfleth; ünner de Eer bröcht an’n 28. Juli 1719 in Neenfeld) weer een vun de best beropen Orgelbomeesters vun sien Tiet. He hett de norddüütsche Barockorgel up ehr Hööchte bröcht. De Mester hett in de Tiet bit 1719 an 169 Orgeln arbeidt, un dorbi 18 grote Orgeln, 42 middlere un 34 lütte Orgeln boot. |
| Mai 2008: | |
 Heed is een soort vegetasie dee veural besteet uut dwargstruken van de heedfemilie en de kreiheedfemilie. Heed kump in een beteund antal lanen veur. Behalven in Nederlaand en Vlaanderen oek in de kusstroke van West-Europa, 't Verenig Koninkriek en Ierlaand. 't Is een typische vegetasie dee zich thuus veult in gebieden waor 't vake breuerig weer is. Neet te warme zoemers en gien strenge wienters. De heed is een cultuurlaandschap. As meensen niks doon zollen, dan ontwikkelt de heed zich tot bos. |
 Karl I., de Grote, latiensch Carolus Magnus oder Karolus Magnus, franzöösch/engelsch Charlemagne (* wohrschienlich 2. April 748 in Prüm; † 28. Januar 814 in Aken) ut dat Huus vun de Karolingers weer vun 768 af an König vun dat Frankenriek (kröönt wurrn is he in Noyon) un is an’n 25. Dezember 800 vun Paapst Leo III. in Rom to’n röömschen Kaiser kröönt wurrn. Den Binaam de Grote hett he al kregen, as he noch leev. Karl hett en langen Krieg gegen de Sassen un Hartog Wittekind föhrt un so den Noordwesten vun dat hüdige Düütschland to en Deel vun dat düütsche Frankenriek maakt. |
| Juni 2008: | |
| t Grunnegs (ook Grönnegs of Grunnegers) is de versoamelnoam veur de Friso-Saksische dialekten dij proat worden in en om de provìnzie Grunnen. t Is n toal dij beheurt tot t Leegsaksisch, ain van de twij streektoalen van Nederlaand. Binnen dizze Leegsaksische streektoal vörmt t Grunnegs, soamen mit t Oostfrais n apaart kluster Noordwest-Saksische dialekten. Dizze apaarte stoates het t Grunnegs-Oostfrais te danken aan de ienvloud van t Frais. t Grunnegs is naauw verbonden mit t Drints, t Westlaauwers Frais, t Nederlaands en hail wied t Deens en t Oldenbörgs. t Grunnegs is staark verbonden mit t Oostfrais en t Selterfrais. |
 Helium is dat cheemsch Element mit dat Atomteken He un de Atomtall 2 un togliek en Eddelgas. Sien Naam hett dat Gas vun’t greeksche Woort ἥλιος (helios) för de Sünn. De eerste Henwies op dat Element Helium is neemlich in de Chromosphäär vun de Sünn opdeckt worrn, as an’n 18. August 1868 de franzöösche Astronom Pierre Janssen wiel en Sünndüsternis de tyypsche gele Spektrallien vun’t Helium funnen hett. Helium is dat tweetfakenste Element in’n Weltruum. De gröttste Deel is in de eersten Minuuten na’n Oorknall tostannen kamen, vundaag entsteiht Helium dör Karnfusion in de Sünn un de annern Steerns. Vun all Elementen hett Helium de sietsten Smölt- un Kaakpunkten un warrt blots bi bannig siete Temperaturen fletig. De faste Phaas kummt blots tostannen, wenn ok noch en bannig hogen Druck dorto kummt. Sünnerbore Egenschoppen winnt Helium in sien suprafluide Phaas: Denn fangt Helium an, ok gegen de Gravitatschoon an’n Wannen hoochtokröpen un kann op de Oort ut Fatten utneihn, wenn de nich akkerat afslaten sünd. Energierieke Atomkarns vun Helium billt de Alphastrahlen. |
| Juli 2008: | |
 Attinsioa (Latain: Hydrangea) is n geslacht bluiende plaanten oet de attinsioafemilie (Hydrangeaceae). Der binnen sikkom 100 soorten verspraaid over de haile wereld, woarvan sommege in t wild veurkommen. Veural in China en Japan kommen attinsioa's veul veur. De attinsioa is n bekinde toenplaant, veural de soort H. macrophylla is n bekinde heester. Dit binnen opvalende struken mit rôze, witte, rooie of blaauwe bloumschaarmen. |
 Neptun is de achte un vundaag butenste Planet vun uns Sünnsystem. De Gasplanet is 1846 vun den Astronom Johann Gottfried Galle opdeckt worrn, nadem de franzöösche Mathematiker Urbain Le Verrier de Positschoon vun den Planeten vörrut utrekent harr. Neptun is de eerste Planet wesen, de op nipp un nau Bereken hen opdeckt worrn is. Dat mehrste Weten över den Planet un sien dörteihn Maanden hebbt wi vun de Ruumsond Voyager 2 kregen, de in’n August 1989 an’n Neptun in blots 4.950 km Afstand vörbiflagen is. Dordör sünd nich blots de meisten Maanden opdeckt worrn, man ok en Ringsystem as bi de annern groten Planeten un ok Störm in de böversten Atmosphäär. De Planet wiest sik in en blaue Klöör, de to’n groten Deel vun dat Methan in sien Atmosphäär kummt, wat dat rode Licht absorbeert. Neptun warrt vun de Astronomen as Iesresen betekent, ofschoonst sien Mantel wohrschienlich ut hitte Fletigkeiten opboot is, de aver dör den hogen Druck bannig dicht sünd. In sien Mitt bargt Neptun wohrschienlich en Karn ut Steen un Metall, de annerthalf mol so veel Masse as de Eer hett, aver nich grötter is as de Eer. |
| August 2008: | |
 Breevoort (Nederlands: Bredevoort) is de enige plaatse met stadsrechten in de gemeente Aalten in den Achterhook, previnsie Gelderland in Nederland. 't Olde vestingstadjen Breevoort is vanaf 1818 deel van de gemeente Aalten. In de middeleeuwen was 't stadjen de woonplaatse van borgmannen. Disse kearls waren de verdedigers van 't vroggere kasteel van Breevoort. De heren van Breevoort maken van de vroggere veurburcht een heavig umstreden vesten dèn van 1326 tot 1795 heufdstad van de heerlijkheid Breevoort was (de tenswoordige gemeentes Aalten en Wenters). De Grote Grachte en het Möllebastion herinnert nog aan dissen tied. |
 Ägypten is en noordafrikaansch Land, dat twüschen’t Middelmeer un dat Rode Meer liggt. De gröttste Deel vun’t Land warrt vun Wööst innahmen, man bekannt is Ägypten sünners för’t Sinai-Halfeiland mit den Sueskanal un den bannig langen Nil-Stroom, de dör dat so nöömte Nildaal mit sien fruchtboren Bodden löpt. In’t Öllderdom geev dat in Ägypten en mächtige Hoochkultur mit de Pharaonentiet. De Pharaonen weern to de Tiet de Herrschers över’t Land, de as Söhns vun den Sünngott Re ansehn weern. Na jemehrn Dood kregen se’n Graff in de Pyramiden. De bekannsten staht neeg de Stadt Gizeh. Man, dat ägyptische Grootriek is in de Historie jümmer wedder vun Krieg plaagt worrn un ok besett wesen, so dat de Kultur nich bit in uns Tiet överduert hett. Politisch is Ägypten vundaag en Präsidialrepubliek, de Liddmaat vun de Araabschen Liga is. Ruchweg 80 Millionen Minschen leevt in Ägypten. |
| September 2008: | |
 De anduding Nedersaksië is een schoft in gebruuk west binnen de SONT, de Federaosie van Streektael-Orgenisaosies in et Nedersaksisch Taelgebied, om dit gebied mit an te duden. Et gebied omvat Grunningen, Drenthe, Stellingwarf, de Kop van Overiessel, Urk, Sallaand, Twente, de Veluwe en de Achterhoek. Omdat 'et Nedersaksische taelgebied binnen Nederlaand' zoe'n mondvol is, vunnen ze een kotte naeme wel haandig. 'Nedersaksen' hebben ze niet keuzen, omreden dat hiel dudelik zol verwiezen naor de Noord-Duutse dielstaot Nedersaksen (Platduuts: Neddersassen; Duuts: Niedersachsen). |
 De Lichtathletik is en Sportoort un Sammelbegreep för verscheden Worp-, Loop- un Sprung-Disziplinen. De Sport hett sik al in’t Öllerdom entwickelt, vun wegen dat al fröh de Minschen anfüngen sik dorin gegensietig to meten. De Lichtathletik het vele Disziplinen, de to dat olympsche Programm tellt, dorünner Saken as to’n Bispeel Sprint, Middelstrecken- un Langstrecken-Loop, Wiet- un Hoochsprung oder Kugelstöten, Diskus-, Hamer- un Speerworp. Man, ok en Reeg vun nich-olympsche Disziplinen tellt dorto, as ü.a. Crossloop. De mehrsten Disziplinen vun de Lichtathletik warrt normalerwies in en Stadion oder sünnere Wettkampbahnen dörföhrt. In Düütschland is de Lichtathletik in’n Düütschen Lichtathletik-Verband (DLV) organiseert, de internatschonale Verband is de Internatschonale Lichtathletik-Förderatschoon (IAAF). |
| Oktober 2008: | |
 't Sallaans is een Nedersaksischee dialectgroep in 't westen van de Nederlaanse pervinsie Overiessel, um percies te wezen in de regio Sallaand en dus ok in de dörpen Ellendoorn, Nieverdal en Olten die vandäge de dag een nauwe baand mit Twente emmen. Värder praoten ze in Kampen en in de umgeving van Kampen ok Sallaans. In de Kop van Overiessel praoten ze gien Sallaans mär Stellingwarfs. 't Sallaans is beheurlijk beïnvloed deur 't Ollaans, een invloed die naor 't oosten toe dudelijk minder wört. Daor leg 't grote verskil mit 't veul be-ollenere Twents. Raolte leg midden in 't Sallaanse täälgebied. 't Dialect mit beslis 't grootste antal sprekers is 't Zwols. |
 Charlie Chaplin weer en engelschen Schauspeler, Speelbaas un Filmproduzent, de vun 1889 bit 1977 leevt hett. Op sien tweede Tour dör de USA is he 1913 vun en Filmsellschop opdeckt worrn un hett in vele Stummfilmen mitmaakt. Ut de Tiet stammt sien Kleedaasch as de Tramp mit sien to grode Büchs, de ollen Schoh un de to lütte Jack, mit de he beropen worrn is. Chaplin hett vele Filmen mit groden Spood maakt un is ok een vun de Grünners vun de Filmsellschop United Artists. Ünner sien Warken sünd bekannte Filmen as The Kid, Modern Times un The Great Dictator. Chaplin weer aver ok bekannt för sien Geschichten mit – to’n Deel sogor minnerjohrige – Fronslüüd. He weer mehrmols verheiraadt un stünn vun wegen sien Scheden ok fakener in de Daagblööd. Ok politisch harr he in de USA Problemen, vun wegen, dat he ok de US-amerikaansche Sellschop in sien Filmen parodeert hett. |
| November 2008: | |
 Jazz is n meziekstiel den ongevear um en noabiej t begin van n 20sten eeuw is begunn in New Orleans, Louisiana, Verenigde Staatn. t Is nen mengeling tusken verskilnde Afrikaans Amerikaanse, en Westerse stieln. t Is vuural bekeand um t völle improviseern wat de mezikaantn doot. Dàt kwam vuural duurdàt de eerste jazz-mezikaantn zikzelf spöln hadn eleard en dus ginnen noot konnn leazn. Jazz hef völle beteeknd vuur de onwikkeling van laatere stieln. Woer of n naamn jazz vandan kuemp is nit precies bekeand. |
 Blood is de Fletigkeit, de vun’t Hart dör de Bloodfatten in’n helen Lief pumpt warrt un en wichtige Grundlaag dorför is, dat kumplexe Organismen leven künnt. De utwassen Minsch bargt ruchweg fief bit söss Liter Blood in sien Bloodkreisloop. Tohopensett is dat Blood ut dat fletige Bloodplasma un de fasten Zellandelen, Rode un Witte Bloodkörpers un de Bloodplattkens. Dat Blood hett vele Opgaven in’n Lief. Dat bedüdenste is de Transport vun Suerstoff un vun Nehrstoffen na de Zellen hen un vun de Stoffwesselprodukten, de vun de Zellen wedder wegbröcht warrt. Man wichtig is jüst so ok dat Reguleeren vun de Temperatur un de Elektrolyten in’n Lief, as nich opletzt ok de Bidrag to dat Immunsystem. |
| Dezember 2008: | |
 Kìrsttied (ook: midwinter, kìrst, joul of karst) is n internatsjonoal feest dat op 25 (en 26) dezìmber vaalt, woarbie de geboorte van Jezus Kristus vaaierd wordt. Dochs wordt tegenswoordeg, deur de ontkìrkelken van de wereld, aal meer dizze betaikenis vergeten en gaait t veuraal om de noflekhaid en de kado's veur de leutjen. t Feest wordt oetbundeg vaaierd mit kìrststaalken, n spesjoale mis en keerzen mit dennetoeksken der omhìn. In (Oost-)Grunnen en Oostfraislaand is t de traditsie om rond kìrst te begunnen mit t bakken van spekdikken. Ook wordt der begonnen mit t bakken van kniepertjes, moar dat gebeurt ook op t Drìnt en Overiesel. De bak hiervan ìndegt mit old en nij. |
 Plattdüütsch (Neddersassisch) höört to de westgermaanschen Spraken. Se hett den tweten germaanschen Luudwannel nich mitmaakt un is dormit ene nedderdüütsche Spraak. De Utdrück Nedderdüütsch un Neddersassisch (Nedersaksisch) warrt denn ok ganz faken jüst so bruukt as Plattdüütsch. De offizielle Sprakenkood na ISO 639-2 is nds. Plattdüütsch is in dat Königriek vun de Nedderlannen un in de Bundsrepublik Düütschland in de Europääsche Charta vun de Regional- oder Minnerheitenspraken opnahmen. |
| Januar 2009: | |
| Et Skokkers of Skokkelaands is et dialect dat tot in de 19e ieuw espruken worde op Skokkelaand. Et is een Nedersaksisch dialect dat ok vuul op et Hollaands likt, zo'n bietjen as et Urkers.
Nao de ontreuming van Skokkelaand is dit dialect duur de aardere inwoeners van Skokkelaand mie enumen nor eurluiers nije woonplekken, zoas Volendam in Kaampen in et laand van Velo. Tugenwoordig is et Skokkers as omgangstaol niet maar in gebruk, mar de Skokker verienegen prebieren et dialect leved te ouwen. |
 Revel (Tallinn) is de Hööftstadt vun Eestland un höört to de ollen Hansestäder. De Historie vun Revel füng, as dat annahmen warrt, Mitt vun’t 11. Johrhunnert an mit en holten Borg baven op’n hüütigen Dombarg, woneem sik mit de Tiet en Hannelsplatz ümto billt hett. Histoorsch hett de Stadt vele ünnerscheedliche Phasen beleevt, is fröh vun de Dänen innahmen worrn, un stünn later ünner’t Regeer vun Sweden, vun Russland un höör noch later to de Sowjetunion bit Eestland 1991 unafhangig worrn is. Vundaag leevt in Revel ruchweg 400.000 Minschen. In de Ooltstadt, de 1997 vun de UNESCO op de List vun’t Weltkulturarv sett worrn is, kann een sik ok vundaag noch Bowarken ut dat Middelöller ankieken. |
| Februar 2009: | |
| Nedersaksische literetuur beslat de literaire schrieveri'je in de verschillende dialecten van 't Nedersaksisch. Intied det de naodrok in dit artikel lig op 't Nedersaksisch van Nederlaand, wördt ok partie ontwikkelings in de Platduutse literetuur beschreven. Maank de Nedersaksische en de Platduutse literetuur is d'r jao een taalkundige, mar ok een culturele samenhang.
Vake wördt naor Nedersaksische literetuur verwezen mit schrieveri'je. Dit leste woord kuj ok brieder gebruken veur alles wat of d'r in 't Nedersaksisch eschreven wördt, mit of zunder literaire bedoelings. |
 En Eerdbeven is en Vörgang in de spröden Schichten vun de Eer, de an de Bavenflach den Bodden bannig dull to’n Wackeln bringen kann. Dat kann mitünner so dull wesen, dat de Eer an de Bavenflach apenrieten deit oder Hüüs to’n Instörten bröcht warrt. Se künnt ok Eerdrutschen un in enkelte Fäll sogor Tsunamis utlösen. Eerdbeven tellt dorüm to de Naturkatastrophen. Eerdbeven sünd en Utdruck un Folg vun de Plattentektonik, dör de de Lithosphärenplatten, ut de de böverste Deel vun de Eer tohopensett is, gegenenanner bewegt un schaven warrt. Dorbi boet sik in’n Steen so lang Spannung op, bit de Steen tweibrickt un de ansammelte Energie in Form vun seismische Bülgen afstrahlt warrt. De meisten Eerdbeven passeert dorüm an de Ränner vun de tektonischen Platten, so dat de geograafsche Verdelen vun de Epizentren op’n Landkoort de Plattengrenzen natekent. |
| März 2009: | |
 Een sleurhutte is een verplaatsbaor husien dä-j mit een trekhake ächter een auto doen kunt, een soort van anhangwagen eigenlijks. Veur de meeste lu is een sleurhutte allene der verbliefplaatse veur de vekansieperiode, mä der bin lu die der altied in wonen. Vake bint dit lu mit wärk waoveur ze de heeltied reizen mot, bieveurbeeld medewärkers van een circus of kärmisse. Sleurhutten die zo groot bint dä-ze niet ächter de auto aover de weg kunt of mag, wordt een woonwagen eneumd. Die wordt deur een slèèpbedrief op een staoplaatse of-elèverd. |
 James Knox Polk (* 2. November 1795 in Pineville, Mecklenburg County, Noord-Carolina; † 15. Juni 1849 in Nashville, Tennessee) weer vun 1845 bit 1849 de elfte Präsident vun de USA. Polk is besünners för sien butenpolitische Erfolge bekannt. In de Striedereen um dat Oregon-Territorium hett he de Briten eerst mit Krieg droht, hett denn aber inlenkt und sück dornah den Besitt mit de Briten deelt. Noch mehr Spood broch hüm de Föhrung in de Mexikaansch-Amerikaansch Krieg: In de Verdrag vun Guadalupe Hidalgo, de de Krieg beenden dee, kregen de Staaten nochmols 3,1 Millionen Quadratkilometer Land un hebbt dormit hör Rebeet üm en Drüddel vergrötert. Disse Expansion weer noch umfangrieker as de Erwerb vun Louisiana, de so nömmt Louisiana Purchase. As Demokrat hett he de geographisch Utbreeden vun sien Land unnerstött („Manifest Destiny“) un de Inwannen vun de Whigs ignoreert. Dat enorme Utbreeden dör de Süüddeel vun dat Oregon-Territorium, mit de hüüdige US-Bundsstaaten Oregon, Washington un Idaho un Delen vun Montana un Wyoming hett aber den Gegensatz tüschen Noord- un Süüdstaaten in de Slaveree-Ansichten harter makt. Eerst mit den Kompromiss vun 1850 wurr de Konflikt weer en beeten entschärft. |
| April 2009: | |
 Een duve of doeve (Latien: Columbidae) is een voegelsoorte dee vake veurkump. In Nederlaand koemen een paor duvesoorten veur, waovan sommigen der stark an de meens an-epas hemmen. De rotsduve bieveurbeeld is een veurouwer van de tamme stadsduve dee-j overal in de grote stejen zien, volgens sommigen luui soms zelfs in te veule. Veur veule meensen is de stadsduve dé duve, mar een duve as de Turkse tortel of de houtduve kump oek aorig vake veur in Europa. |
 De Himmelsschiev vun Nebra is en Metallplatt, de wohrschienlich ut de Bronzetiet stammt un as een vun de bedüdensten archäoloogschen Funnen ut disse Tiet gellt. De Bronzeschiev hett en Dörmeter vun ruchweg 32 cm – ruchweg so groot as’n Schallplatt – un wiest Goldapplikatschonen op, de astronoomsche Teken un Phänomenen dorstellt. Dat waart vermoodt, dat de Schiev mehrmols överarbeits worrn is. Opdeckt weer de Schiev 1999 in en Steenkamer in de Neeg vun de Stadt Nebra in Sassen-Anholt; siet 2202 höört se dat Landsmuseum för Vörhistorie in Halle to. Över den Bruuk un Sinn vun de Himmelsschiev gifft dat verscheden Interpretatschonen. De Koppel vun söven Punkten warrt as de Steernhopen Plejaden in’t Steernbild Bull düüt, de grote Schiev as Sünn, villicht ok as Vullmaand. Mööglicherwies weer de Himmelsschiev en Denkhelp to’n Fastleggen vun’t Buernjohr vun de Saat bit to de Oorn. |
| Mai 2009: | |
| t Westerwoolds is ein vun de subdialekten vun t Grönnegs en wordt up Westerwoolde snakt. t Is t meist Duutse dialekt vun Grönnen. t Hef Drentse en Emslaandse invlouden. t Wordt binao nich meer snakt, man olle minsken uut Zèlng, Vlagtwedde en Onstwedde dut dat noch wôl. Ook in Traopel hef t dialekt nog wat Westerwooldse invlouden. Tuzzen de dialekten in de Westerwooldse dörpen bestaon ook noch weer verschillen.
t Westerwoolds hef laank bestaon as zulfstendeg dialekt deur sin isolierde liggen. In de Middeleiwen waar Westerwoolde umrinkt deur t Boertanger Moor. t Gaf allendig twei deurgange: eine bi Traopel en eine bi Boertang. Daordeur is Westerwoolde tot de 17e eeuw immer n appaarte heerlekheid wèst en heurde doe noch bi Duutsland. Tegenwoordeg wordt Westerwoolds sein as n Grönnegs dialekt, wiel t binao nich meer snakt wordt. |
 Blie is en cheemsch Element, dat to de Swormetallen tellt. Blie is bannig week un lett sik dorüm goot formen. De Smöltpunkt vun dat Metall is teemlich siet un butendem kummt Blie in de Eerdköst in’n Vergliek to annere swore Elementen faken vör. Dat hett dormit to doon, das Blie an’t Enn vun vele Verfallsregen vun natürlich vörkamen radioaktive Elementen steiht. As Warkstoff weer Blie al bi de Babylonier un de ollen Römer begäng. De Blieverarbeiten vun de Römer hett sogor to’n Ümweltversmudden föhrt, de vundaag noch nawiesbor is. Elementar’t Blie is in kumpakte Form nich gefährlich, giftig sünd aver Blieverbinnen as ok rein Blie in Form vun Pulver oder in Lösen. Wenn een dormit över lange Tiet belast warrt, kann dat to en Blievergiften föhren. |
| Juni 2009: | |
 De boekspieker is n soort piercing, gebroekeleker bi-j vrouwleu als bi-j mansleu, woarbi-j de hoed rondum den navvel deurboord wödt en veurzeen van n sieroad. Afhankelek van hoovölle hoed dr deurboord mot wodden kan de piercing vlot geneazen, zoas bi-j n oorpiercing, of t genös meer as n oppervlakte piercing, met meer risico op afstötting deur het lichaam en ne langere genezingstied. T geneazingsproces van de piercing kan zwoarder emaakt wodden deur irritatie en skaa vereurzaakt door kleare, veural deur boksebanden of strakke kleare, of door de plaatse van de piercing ten opzichte van de taille. In de meeste gevallen wödt neet echt den navvel deurboord, moar de hoed boaven den navvel. |
 Ünner den Begreep Swemmsport warrt de ünnerscheedlichen Oorden vun’t Swemmen as Wettkampsport tosamenfaat. In’t Johr 1789 hett Johann Christoph Friedrich GutsMuths en Book över de Swemmkunst rutbröcht, wat as Wegwieser för de eersten Versöken ansehn warrt, annere Lüüd dat Swemmen bitobringen. Dat moderne Wettkampswemmen keem üm 1837 in de Bäder vun London op, woneem al in’n Bost- un in’n Sietenstil swommen worrn is. Siether is de Swemmtechnik jümmer wieter verbetert worrn un ne’e Oorden weern utklamüstert. Al siet de eersten olympischen Spelen vun de Neetiet, 1896 in Athen, is de Swemmsport olympsche Disziplin. Vundaag warrt Wettkämp över verscheden Strecken in Hallen- un Freebäder maakt. Bito gifft dat ok Langstreckenswemmen över mehrere Kilometer, de tomeist in apen Water afhollen warrt. De Swemmsport is de Grundlaag för vele afleidte Sportoorden as to’n Bispeel Watergymnastik, Waterball oder dat Reddenswemmen. |
| Juli 2009: | |
| Karel Diederik Schönfeld Wichers (Naarden, 1901 - Riesn, 1993), better bekeand met zinnen skeeldnaamn Koarel/Karel van n Notoaris was nen bekeandn skriewer in Riesn en doar boetn. Hee leawdn ofgezeunderd in n hukn boetn Riesn in t bos, kort bie t Tweede Heed. Hierduur is dr mear weainig oawer um bekeand.
De meeste könnigheaid kreeg hee duur zin wöardebook van t Riesns van vuur 1959, woerin hee zinne eegne skriefwieze bedachn, den at slim foneties was, mear toch vuur t gewone volk beheurlik makkelik te leazn. Saamnetrökn wöarde, en wöarde dee at noa eköjerd wördn vanoet t Hollaands leut hee vort. Hiermet was hee n eerstn den at zik bezig heul met t behoold van t (Riesns) Tweants. t Wöardebeukn was neet helemoal volledig, mear t har dan ook n kort könnig wordn met t Riesns as doel. |
 Dschibuti is en lütt Land in’n Oosten vun Afrika an de Meereng vun Bab el Mandeb. In dat Land hebbt anfangs Nomaden leevt, bit dat Rebeet twüschen dat 7. un 10. Johrhunnert vun araabsche Sultanen islamiseert worrn is. Dschibuti weer autonoom, as Frankriek sik dat Land 1892 anegent hett, üm en militäärsch Gegengewicht to den britschen Haven vun Aden to hebben. 1896 is ut dat Rebeet de franzöösche Kolonie Franzöösch-Somaliland worrn, mit Dschibuti as Hööftstadt. Siet den 27. Juni 1977 is Dschibuti nu as Staat wedder unafhangig. Mit de Verfaten vun 1992 is dat hüüt en Präsidialrepubliek. De Landschop is to’n gröttsten Deel Wööst un Bargen. Dschibuti hett dorüm faken mit Drögen to kämpen, un de mehrsten Nehrmiddel mööt – jüst so as dat Eerdööl för de Energieversorgen – in’t Land inföhrt warrn. |
| August 2009: | |
 Erebeie (Latien: Fragaria) is een geslaacht bluuiende plaanten uut de rozefemilie, et staot veural bekend om zien eetbere vrucht. D’r bin meer as twintig soorten. In Nederlaand kommen de kultuurerebeie en de boserebeie veur. Vasse erebeien bin slim gezond vanwegen heur hoge vitamine C-gehalte (60 mg per 100 gr.). Bi’j poppen en slim jonge kiender kan et eten van vasse erebeien een allergische reaktie veroorzaeken. Dus beginnen mit kleine stokkies erebeie, zodat et lichem d’r an kan wennen. Erebeien wodden vaeke bruukt veur et maeken van sjem. Daornaost wodt de erebeie deur zien starke geur as smaekverstarker bruukt in onder aandere yoghurt. |
 Wien is en alkoholischen Drunk, de vun Wiendruven maakt warrt. Dorto warrt toeerst Sapp vun de Druven presst, de den vergährt warrt. Dat gifft vun’n Wien vele ünnerscheedliche Sorten, de ut ünnerscheedliche Wienplanten, de so nöömten Reevsorten, wunnen un deelwies ok mischt warrt. Indeelt warrt dorbi in Rootwien, de ut blaue Druven keltert warrt, un Wittwien, de ut helle Druven maakt warrt. Butendem gifft dat Roséwien, de sünners herstellt, deels aver ok ut Roden un witten Wien tosamenmischt warrt. Wien warrt al bannig lang drunken. Oorsprünglich keen de Wien ut Mesopotamien un breed sik denn över Ägypten na Grekenland un wieter ut. Vundaag warrt Wien in all Eerddelen anboet. Ok in Düütschland hebbt wi eenige Anborebeden. |
| September 2009: | |
 De droeve is de vrucht van de wienstokke (Latien: Vitis). Droeven kunnen rauw egeten wörden, of verwarkt wörden in bieveurbeeld: jam, droevensap, droevenzaodeulie, wien of aandere dingen. Droeven greuien in trossen van 6 tot 300, en kunnen zwart, blauw, gold, greun, paors, rood, roze, bruun, parzik of wit van kleur ween. De witte droeven stammen van de rooie droeven of, mar deur veraanderingen in twee regelerende genen is de anmaak van anthocyanine stop-ezet, dee derveur zörg dat de droeven neet meer rood/paors wörden. De bleuitied van droeven is meestentieds van begin mei tot en mit 't einde van de maond juni. |
 Immanuel Kant hett in’t 18. Johrhunnert leevt. He weer een vun de bedüdensten Philosophen vun Düütschland, de mit sien Wark Kritik der reinen Vernunft en Milensteen in de Entwickeln vun de Philosphie sett hett un togliek ok den Anfang vun de modernen Philosophie. Kant weer bannig intresseert an de Naturwetenschoppen un studeer blangen de Philosophie ok Physik un Mathematik. In sien Warken sett he sik mit dormit uteneen, wat de Minsch mit sien Verstand ruttofinnen vermag un wat he mit sien Weten anfangen kann. Veer Fragen weern dat, mit de sik Kant vör allen befaat hett: „Wat kann ik weten?“ (Kennistheorie), „Wat schall ik doon?“ (Ethik), „Wat dröff ik hapen?“ (Religionsphilosophie) un „Wat is de Minsch?“ (Anthropologie). Kant siene Ideen un Gedanken hebbt de philosophischen Diskusschonen bit in’t 21. Johrhunnert düchtig mitbestimmt. |
| Oktober 2009: | |
 Johanna Frederika van Buren (enuumd Jehanna) (Heldern, 20 december 1881 — Omm, 17 jannewaori 1962) was een Oaveriesselse dichteres die schreef ien 't Helderns, een oavergangsdialect tussen 't Sallaans en 't Twents. Vanof heur moe zien dood dichtten Johanna intensief, mar pas ien 1927 begunden zie heur gedichten te publiceren. Ien december van 't veurgaonde jaor was heur gedicht An oonzen oalen toren, oaver de toren van de Heldernse dörpskarke, ien 't Twentsch Volksblad ofedrokt. Heur variaant van 't plat kenden gien schriftelijke traditie, en zie ontwörp d'r zölf een consequente en leesbere spelling veur. De spelling van heur gedichten hef tot vandage nog een opmarkelijke uutwarking. |
 Aliens is de Titel vun en Science-Fiction-Film ut dat Johr 1986, de as tweete Film ut de Alien-Reeg an den spoodrieken eersten Deel Alien vun 1979 ansluten deit. Den Opdrag för’t Dreihbook harrn de Produzenten David Giler un Walter Hill an James Cameron geven. De hett dissen Deel as en harden Actionfilm anleggt un de Dorstellen vun de Hööftfigur Ellen Ripley, speelt vun Sigourney Weaver in’n Vördergrund stellt. He kreeg denn dat Anbott, de Arbeiden an’n Film ok as Speelbaas to leiden. För siene Kru hett Cameron veel op Lüüd torüchgrepen, de he ut fröhere Filmen al kennen de, dorünner James Horner, de de Filmmusik komponeert hett. Eenige vun de Schauspelers hett Cameron vun sien vörigen Film Terminator mit an’t Set bröcht. Aliens hett in de Kinos weltwiet üm un bi 131 Millionen US-Dollar inspeelt un is mit tallrieke Priesen uttekent worrn, dorünner ok mit twee Oscars för de Toon- un Trickeffekten. Hooch beweert weer ok, dat Sigourney Weaver as beste Hööftdorstellersche för den Oscar vörslahn weer, vun wegen dat Science-Fiction-Filmen to de Tiet normalerwies wenig Acht funnen hebbt. |
| November 2009: | |
 Den Tachtigjoarigen Oorlog is den name veur nen opstaand van de 17 proveensies in Nederlaand teggen de Spaansen könning. Den oorlog duurde van 1568 tot 1648, mit et Twoalfjoarig bestaand in den joaren 1609-1621. Sommige leu zeet den Slag bi-j Oosterweel in 1567 as et beginne; mangsmoal wöd echter den Slag bi-j Heiligerlee in 1568 as "officieel" startpunte van den Tachtigjoarigen Oorlog ezeen. Dizzen oorlog begon as opstaand van ene van den rieksten gebeeden van Europa teagen et machtigsten riek in Europa, et Spaanse Riek under Filips II. In den anvang trokken den uut zeventeene gewesten bestoande Laege Laanden min of meer gezoamenliek op. Noa 1576 greujden den noordelieken en zudeleken Nederlaanden echter steeds meer uut mekaar deur den protestantsen reformatie. Tiedens den oorlog ontstoand in 1581 den noordeleken Republeek der Zeaven Vereanigden Nederlaanden, woar et calvinisme den tone anguf. In 1585 bezeagelden den valle van Antwaarp den scheiding van noord en zuud. |
 De Historie vun Kap Verde betekent tomeist de Tiet na’t Opdecken un Koliniseeren vun de kapverdischen Eilannen dör de Portugesen to’n Anfang vun de Neetiet. Aver ok in antike Borns warrt de Inselgrupp in’n Atlantik al nöömt: Man harr jem en mytholoogsche Bedüden tospraken un höll jem för de Wahnsteed vun de Gorgonen. Dorüm weern se to de Tiet noch as Gorgaden betekent. Dat Besiedeln dör de Portugesen füng denn in’t 15. Johrhunnert an. De Kolonie kreeg vun ruchweg 1500 an en grote Bedüden in’n Slavenhannel över’n Atlantik. Mit de Tiet keem dat to Verbinnen twüschen afrikaansche Slaven un europääsche Siedlers, de nich so’n hogen Stand harrn. Dorbi is de Ethnie vun de Mulatten tostannen kamen as ok de Kreolsche Kultur, de jüst so en Mischen ut afrikaansche un europääsche Leevorden dorstellt un gau to’t Utbilln vun en egene Identität un ok vun en egen Natschonalgeföhl vun disse Volksgrupp föhrt hett. Man, eerst na’n Unafhangigkeitskrieg un na de Nelkenrevolutschoon in Portugal weer an’n 5. Juli 1975 de Unafhangigkeit vun Kap Verde dör Portugal utropen. |
| Dezember 2009: | |
|
Kìrsttied (ook: midwinter, kìrst, joul of karst) is n internatsjonoal feest dat op 25 (en 26) dezìmber vaalt, woarbie de geboorte van Jezus Kristus vaaierd wordt. Dochs wordt tegenswoordeg, deur de ontkìrkelken van de wereld, aal meer dizze betaikenis vergeten en gaait t veuraal om de noflekhaid en de kado's veur de leutjen. t Feest wordt oetbundeg vaaierd mit kìrststaalken, n spesjoale mis en keerzen mit dennetoeksken der omhìn. In (Oost-)Grunnen en Oostfraislaand is t de traditsie om rond kìrst te begunnen mit t bakken van spekdikken. Ook wordt der begonnen mit t bakken van kniepertjes, moar dat gebeurt ook op t Drìnt en Overiesel. De bak hiervan ìndegt mit old en nij. |
 The Rolling Stones is de Naam vun en Musikgrupp ut England, de sik 1962 grünnt hett un bit vundaag jümmers noch ne’e Alben rutbringt un op Tour gaht. Se tellt dormit to de Gruppen mit de längsten aktiven Loopbohnen. Anfungen hett dat as sik Mick Jagger un Keith Richards 1961, de sik ut de School al kennen, op’n Bahnhoff drapen heebt. Se hebbt afmaakt, sik mol mit’n poor Frünnen to drapen, üm ’n beten Blues un Rockmusik to hören un ok tohopen to spelen. Dorut is denn een vun de Rock-Gruppen mit den gröttsten kommerziellen Spood worrn. Jemehrn eersten Optritt harrn se an’n 12. Juli 1962, as se för de Bluesband Blues Incorporated in’n Londoner Marquee Club insprungen sünd. In’n Februar 1964 keem jemehr eerste Single op’n Markt. De „Stones“ sünd bekannt worrn för en teemlich exzessiven Levenswannel, wat jem in’t Musikgewarf den Roop as „Bad Boys“ inbröcht hett. Mit de Johren hett sik de Besetten mehrfack ännert. Blots Jagger un Richards sünd all de Tiet dorbi bleven. |
| Januar 2010: | |
 Stöppelhaene is een oogstdankfeest, of kleine viering, die aj vanolds hadden in Sallaand en de Graofschop Benthem nao ’t inhalen van de rogge. Nao een tiedlaank hard wark, as ’t graon vanof de akkers naor de boerderieje was ebrocht, wördden in kleine kring feest evierd, beveurbield mit euliekrappen of een flesse foezel. ’t Ni’jmoodse Stöppelhaenefeest viert ze sund 1951 elk jaor in Raolte in de leste volle weke van augustus. ’t Feest perbeert de olde oogstgebruken lèvendig te holden. |
 Pisa is de Hööftstadt vun de italieenschen Provinz Toskana. Mit ruchweg 90.000 Inwahners is de Stadt nich sünners groot, man dör ehr Wahrteken, den Scheven Toorn, is se wiethen bekannt. Pisa liggt an den Stroom Arno, de de Stadt in twee Hälften deelt. De Ooltstadt liggt an dat rechte Arno-Över, woneem in de Antike de Stadt Pisae legen hett. De fröheste Överlevern vun disse Stadt geiht op dat Johr 225 v. Chr. torüch, as en röömsche Armee an dissen Oort an Land gahn is. Bekannt is Pisa aver ok as Universitätsstadt. Ruchweg de Hälft vun de Inwahners sünd Studenten. An de Universität Pisa hett fröher ok al de beropene Astronom un Physiker Galileo Galilei (1554-1642) arbeit. Sien Huus kann een sik ok vundaag noch in de Ooltstadt vun Pisa ankieken. En wieteren Söhn vun de Stadt Pisa weer Leonardo Fibonacci (~1180-1241), de as een vun de bedüdensten Mathematikers vun’t Middelöller gellt. |
| Februar 2010: | |
| Graofschopper plat is de verzamelname veur de dialecten van de Graofschop Benthem in de Duutse dielstaot Nedersaksen. Dizze dialecten heurt bi’j de Westfaolse groep van ’t Platduuts. Mit name de taalkundige Arnold Rakers hef ’t Graofschopper plat bestudeerd en vastelegd.
Daoras de revier de Vechte löp, nuumt ze de spraoke Waterplat. Det liekt stark op ’t Vechtdals van de Nederlaandse pervincie Oaveriessel. ’t Verkleinwoord vörmt ze mit -ie(n). Zo drag de oldste bewaord ebleven schoele van de Nedergraofschop (’t noordelijke diel van de Graofschop Benthem) de name ’het Schöltien' (in Wielen). |
 De Epilepsie, de mitünner ok as Fallsucht betekent warrt, is en Krankheitsbild ut de Neurologie. Dorvun snackt een, wenn de Patient tomindst een Rammanfall dörmaken deit. En Rammanfall kann en klore Oorsaak hebben, as’n Vergiften, en Stroomslag oder en Sweer. Man, jüst so kann en Rammanfall ok spontan kamen ahn sünnern Grund. För de Diagnoos warrt en EEG maakt. De Medizin ünnerscheedt vele verschedene Orden vun Epilepsien, de ünnerscheedlich swore Utwirken hebbt. Eenige gaht vun sülvst wedder vörbi, annere künnt de Levensduer verkörten un de Levensgööd bannig minnern. Tomeist warrt versöcht, de Rammanfäll mit Heelmiddels (Antikonvulsiva) to ünnerdrücken. In swore Fäll kann en epilepsiechirurgischen Ingreep nödig warrn, bi den deelwies Bregengeweev wegnahmen warrt. |
| März 2010: | |
 Löss is ne eolies ofzetting van silt. Silt is de textuurfraksie met ne körrelgreutte dee tussen dee van zaand en lutum in ligt. Van samenstelling hef löss veurnoamelek siliciclastica (kwarts en andere silicoaten), moar et kan ok n klein betjen kleimineroalen hebben. Mangs is dat betjen groter ewodden vanof de tied van sedimentasie as gevolg van chemiese verwering. In et dagelekse sproakgebruuk wödt de benaming löss of Limburgsen klei mangsmoal ebruukt veur groanden dee bieveurbeeld veurkomt in Nederlaands Limburg, Belgisch-Limburg, langs den Veluwezoom bi-j Rheden en op et vlak bi-j Groosbekke zuudoostelek van Nimweage. Den Nederlaandsen löss hef ne kenmarkende gealrode kleure. |
 Dat Lord-Howe-Eiland is mit en Flach vun 14,6 km² en teemlich lütt Eiland, dat in de Tasmansee (’n Deel vun’n Pazifik) liggt un to dat Staatsrebeet vun Australien höört. Ümto gifft dat noch en poor lüttere Eilannen, de to de gliek nöömte Inselgrupp tosamenfaat warrt. Tostannen kamen is dat Land dör en Hotspot, wat en sünnere Oort vun Vulkanismus is. De See ümto is 2.000 m deep, in’t Tasman-Becken in’n Westen sogors bit 4.000 m. Dat Eiland sülvst besteiht ut Basalt. Wietaf vun annere Eilannen oder vun’t Fastland wiest dat Lord-Howe-Eiland sünnere tyypsche Orden an Deerten un Planten op. Siet 1982 staht ruchweg dree Veerdel vun’t Eiland ünner Naturschuul. In’t glieke Johr is de hele Inselgrupp dör de UNESCO in de List vun’t Weltnaturarv opnahmen worrn. Op dat Eiland leevt ruchweg 300 Minschen. |
| April 2010: | |
 Keulkes (Latiens: Brassica oleracea convar. oleracea var. gemmifera) wördn vuur t eerst in 1821 noabie Brussel ekweekt, en wör doarnoa al gaaw ne belangrieke weentergreunte in Europa. n Oorsproonkliken naamn is "choux de Bruxelles", wat nog aait in t Engelse Brussels sprout of t Zweedse brysselkål te zeen is. Keulkes wordt binn Europa vuural in Engelaand, Fraankriek, Neerlaand en België getn. Keulkes wordt in Neerlaand vuural in Zuud-Hollaand, Flevolaand, Zeelaand en Noord-Broabaant ekweekt. |
.jpg) Goldpeer is de Naam vun en Ornen mank de Insekten, in de 4.700 Orden weltwiet tosamenfaat sünd. Goldpeer hebbt twee Poren vun Flunken, de se unafhangig vunenanner bewegen künnt. Dordör sünd se in de Laag, gediegene Flaagmanövers to maken, as in de Luft stahn blieven oder op’n Slag ümtodreihn. Jemehr Maden bruukt Water to’n leven, so dat Goldpeer tomeist dicht an’t Water leevt. Dat gifft liekers ok Orden, de sik an de Tostännen in Moorrebeden mit’n sieten pH-Weert un wenig Suerstoff anpasst hebbt un blots in’t Moor levt. Goldpeer sünd Rövers, de sik jemehr Büüt bi’t Flegen fangen doot. De Oppers griept se sik mit jemehr Been. Freten doot se vör allen annere Insekten, wobi sik sünners de Heken ok faken as Kannibalen wiest: Se freet neemlich ok annere Goldpeer, mitünner sogor vun de egen Oort. |
| Mai 2010: | |
 De Kuunder (Nederlaans: Tjonger of Kuinder, Fries: Tsjonger) is een reviertien dat kotbi'j de Drentse greens leit, et lopt van zuudoost naor zuud-Frieslaand. Vrogger mondde de Kuunder uut in de Zuderzee bi'j et Overiesselse plakkien De Kuunder. Deur de anleg van de Ofsluutdiek en de Noordoostpoolder is de monding blokkeerd. Waeter uut de Kuunder komt sund die tied tot ofvoer via de Friese boezem, onder aandere deur de spuisluzen in Harlingen en et J.L. Hooglandgemael bi'j Stavoren. |
 Edgar Allan Poe weer en US-amerikaanschen Schriever ut dat 19. Johrhunnert, de bekannt worrn is dör sien Krimi-, Science-Fiction- un Horror-Geschichten. Poe hett fröh sien Öllern verloren un is dorüm vun John Allan un den sien Fro Francis groottagen worrn, den Naam Allan hett he later eerst annahmen. To Leevtieten hett Poe nich recht en Foot op’n Bodden kregen, vun wegen dat he mit Geldnoot to kämpen harr, un he sik bito noch dör sien Superee sien Roop toschannen maken dee. Liekers sünd de Warken, de he schreven hett hüüt veel acht, as to’n Bispeel The Narrative of Arthur Gordon Pym of Nantucket, wat vundaag as’n Vörlöper vun de Science-Fiction-Literatur ansehn warrt. Dat dat Leven dat nich jümmers goot mit em meent hett, spegelt sik ok in sien Warken wedder, as t. B. King Pest oder The Masque of the Red Death, in de he de Cholera-Epidemie vun 1831 verarbeit hett. To sien bekannsten Geschichten höört ok The Gold-Bug, de he op Sullivan’s Island spelen leet, woneem he bi’t Militär deent harr. Poe is in’t Öller vun 40 Johren doodbleven, kort nadem man em in’n verwohrlosten Tostand opfunnen harr. Wat vörfallen weer, is nienich rutkamen. |
| Juni 2010: | |
 n Appelsien is de vrucht dij aan appelsienenboom gruit en beheurt tou t geslaacht Sitrus. De appelsien wordt ien Nederlaand en Floandern voak ienvouerd oet Spanje. De appelsien verkleurt tiedens riepensprozes van gruin noar oraanje tou, môr sums worden de vruchten kunstmoateg oraanje kleurd. Bie bomen dij ien tropen gruien blift de vrucht gruin of gruingeel, ook as zie riep binnen. Dat komt deurdat man veur de oraanje kleur verlet het van kollere nachten, dij der nait binnen ien tropen. De kleur van de schil het gain ìnkelde ienvloud op smoak. |
 Bündnis 90/De Grönen sünd en politische Partei vun de Bundsrepubliek Düütschland, de sik 1993 ut de beiden Parteien De Grönen un Bündnis 90 tohopen slaten hett. Wiel dat Bündnis 90 eerst 1990 to de Tiet vun de Wenn in de DDR entstahn is, sünd De Grönen al in de 1970er Johren in de Bundsrepubliek ut verscheden Börgerbewegen tostannen kamen. Politisch staht se vör allen för Ümweltschuul un den Utstieg ut de Atomenergie. Se sett sik wieter för en multikulturelle Sellschop un de Börgerrechten in un ünnerstütt t. B. dat Achten vun gliekgeslechtliche Levenspartnerschoppen. 1985 weern De Grönen in Hessen to’n eersten mol in en Regerenskoalitschoon in Landdag. Joschka Fischer is dormols Ümweltminster worrn un dormit de eerste gröne Minister överhaupt. |
| Juli 2010: | |
 't Äärdvärken (van 't Afrikaanse woord aardvark, Latien: Orycteropus afer) is een vremdsoortig zoogdier dät veurkump in zwat iel Afrika, in 't zuden van de Se-ara. Ondanks de näme is 't äärdvärken gien femilie van 't värken, mä is nauwer verwant an dieren as de olifanten, zeekoen en klipdassen. 't Is de ienigste overlèvende vertegenwoordiger van de orde van de buistandigen (Tubulidentata). |
 De Gregoriaansche Klenner is de Klenner, na denn vundaag in den gröttsten Deel vun de Welt de Tietreken aflest warrt. Torüch geiht de op den Paapst Gregor XIII., de em Enn vun’t 16. Johrhunnert utklamüstern laten hett. De Grund leeg in de tonehmen Problemen mit dat Fastleggen vun’n „richitgen“ Dag för de Oosterfier na den Juliaanschen Klenner, de to de Tiet noch gellt hett. Na denn weer aver dat Johr ölven Minuuten länger as dat astronoomsche troopsche Johr, so dat de astronoomsche Fröhjohrsanfang all 130 Johren üm een Dag na vörn schaven weern. Christopherus Clavius hett dorüm de Order kregen, en ne’en Klenner uttofinnen. He hett sik dorbi tomeist an de Vörslääg vun den Astronom Aloisius Lilius hollen. De Reform weer in’t Johr 1582 maakt, wobi teihn Daag eerstmol utlaten worrn sünd, üm wedder op’n richtigen Dag to kamen. Dör ne’e Regeln för de Schaltjohren is dorbi ok de Läng vun’t Johr nee fastleggt worrn. |
| August 2010: | |
| ’t Swieniegeltje was een literair tiedskrift veur skrieveri'je in de verskillende Nedersaksische/Platduutse dialecten, det van 1954 töt 1959 in Knoal uutegèven weur bi'j J.A. Eerelman. Onder de (wisselnde) redacteurs waren Willem Diemer, Jan Niehoff, Arnold Rakers, Gerard Vloedbeld, Simon van Wattum en Harm Werners. In ’t Swieniegeltje stunden gedichten, verhalen, opstellen, teniel, liedties, boekbesprekings en ummezettings. Ok de bekende/beruchte Vosbergenspelling stund as eerst in dit boek vermeld. |
 De Lakota sünd en noordamerikaansch Indianervolk, dat to de Spraakfamilie vun de Sioux rekent warrt. Dat Stammrebeed vun de Lakota leeg in’t 19. Johrhunnert twüschen de Strööm Missouri, Little Missouri un Platte, wat Deelen vun de hüütigen US-Bundsstaten Noord-Dakota, Süüd-Dakota un Nebraska inslutt. De Middelpunkt vun jemehr Rebeet weern de Black Hills in Süüd-Dakota, de as Sitt vun jemehr Geisters ansehn weern un dorüm as hillig gelln. Dat Volk ünnerdeelt sik vundaag in söven Stämm. As jümmer mehr witte Siedlers in dat Land vun de Lakota kemen, geev dat Striet un Schandaal, faken ok verbunnen mit Oppers op beide Sieten. Dat töög sik hen bit 1868, as de Fredensverdrag vun Fort Laramie slaten worrn is. Dorbi is de Grote Sioux Reservatschoon tostannen kamen un de US-Soldaten müssen sik torüch tehn. |
| September 2010: | |
 Den könning is noa keizer den heugsten vörsteleken titel, en mit dizzen titel wöd et (mannelek) stoatsheufd van n könninkriek angeduud. Den vrouweleken geliekweerdegen name is könningin. Mangs wödt n könninkriek monarchie eneumd. Weliswoar is n könninkriek ne monarchie, moar neet iedere monarchie hef nen könning of könningin as stoatsheufd: in Monaco en Liechtenstein wöd den betrekking van stoatsheufd woar-enommen deur nen vörst en in Luxembarg deur nen groothartog. |
 De Pubertät (vun lat. „Mannborkeit“) is de Afsnitt vun de Adoleszenz, in de junge Lüüd geslechtlich riepen doot un in den sik jemehr Lief in en utwassen Tostand entwickelt. De Pubertät geiht los, wenn de Lief anfangt in gröttere Mengde Sexualhormonen to produzeeren, wat bi Jungs vör allen dat Testosteron is un bi Deerns dat Östrogen. Dör disse Hormonen warrt de Entwickeln vun de Geslechtsorganen mit dat Teel vun de Geslechtsriep stüert: Bi Deerns entwickelt sik de Bost un dat kummt to’n eerste Menstruatschoon un later ok to’n eersten Eisprung (Ovularche). Bi Jungs warrt in de Klöten nu de eersten Spermien produzeert, de ’n beten later den „Samenafgang“ (Ejakularche) utlöst. Bi Deerns in Düütschland löpt de Pubertät ruchweg twüschen 10 un 18 Johren af un bi Jungs twüschen 12 un 20 Johren. Man, vun Minsch to Minsch kann dat mitünner düchtige Ünnerscheden geven, as dat Insetten vun de Pubertät vun verschedene Saken afhangt, as genetische Fakters, Nehren, Gesundheit oder ok dat soziale Ümfeld. |
| Oktober 2010: | |
 Donar, ook vake Thor eneumd, (Ooldnoors: Þōrr, Þunarr; Ooldengels: Þunor, Þūr; Ooldsassies: Þunær; Freesk: Tonger, Ooldneerlaands: Donar; Ooldhoogduuts: Donar; Proto-Germaans: *Thunaraz) is n roodhöarigen en roodböardigen god van n doonder en beskoarmhear van Midgoard in de Germaanse mythologie en t Germaanse headendom en de verwaante geleuwe: Noors headendom, Angelsassies headendom en vastelaandsheadendom. De meeste van de nog bekeande verhaaln dee't met Germaanse mythologie te maakn hebt, neumt Donar, of dreeit um Donar. Donar was nen völle anbeedn god van de oolde Germaann vanof de euldste nog bestoande geskriftn van de inheemse Germaanse stämme töt an doezend joar later in de tied van de Noormänne. Donar wör völle an erop vuur beskoarming op verskeaidene vuurwoarpn dee't van verskeaidene Germaanse stämme eveundn zeent. Kleaine oetvoerings van Donar's hamer Mjöllnir wördn as sierroad n oetdagend teekn van headendom tiedns de kerstening van Skandinavië. |
 Sparta weer in de Antike de Hööftstadt vun den glieknöömten Staat un vun dat Land Lakonien op’n Peloponnes in Grekenland. Se leeg nich wiet weg vun den Stroom Eurotas in de Utlöpers vun de Taygetos-Bargen. To ehr Hoochtieten, so üm 600 v. Chr. rüm, leven in de Stadt bit to ruchweg 50.000 Minschen. Grünnt worrn is de Stadt Sparta üm 1104 v. Chr. vun de Doriers, de to de Tiet na Lakonien kemen un sik toeerst bit an’t rechte Över vun’n Eurotas fastsetten künnen un later denn en grote militäärsche Macht worrn sünd mit veel politisch Gewicht. Dat geev jümmer wedder Krieg, üm dat Land un de Macht to hollen. In’n Peloponnes’schen Krieg (431 – 421 v. Chr.) föhr Sparta den Bund vun’n Peloponnes to’n Sieg gegen den Attischen Seebund ünner dat Regeer vun Athen un harr denn dat Seggen in’t olle Grekenland. In’t Johr 377 v. Chr. is de tweete Attische Seebund grünnt worrn, un dat güng langsom bargdaal mit Sparta. Dör de anduern Kriegen geev dat bald nich mehr noog Mannslüüd un so weer dat to Enn mit de Macht vun Sparta. |
| November 2010: | |
 Et Nationaol Park De Weerribben is een 35 km² groot park in Nederlaand, dat grotendiels in hanen is van Staotsbosbeheer. Et nationaole park is op 17 jannewaori 2007 uutbreided mit et gebied De Wieden dat in et zuden d'r van leit en grotendiels in hanen is van Netuurmonementen. Tegere mit park De Wieden vormen ze et Nationaole Park Weerribben-Wieden i.o. dat 100 km² groot is. Tegere bin ze ien van de belangriekste moerasgebieden van Europa. De planning is dat d'r nao twie jaor de definitieve instelling van et park volgt. Dit nationaole park leit in de Overiesselse gemiente Stienwiekerlaand. |
.jpg) Coleman Hawkins weer en US-amerikaanschen Jazz-Musiker, de vun 1904 bot 1969 leevt hett. Siene Instrumenten weern dat Tenorsaxophon un de Klarinett. Wohrhaftig warrt he as de „Vadder“ vunt Tenorsaxophonspeel ansehn un weer blangen Lester Young en vun de eersten Saxophonsolisten mit en egen Stil. De Karn vun sien Wark is 1939 bit in de fröhen 1940er Johren tostannen kamen. Man, al in de 1930er Johren weer sien Stil Vörbild för annere Muskanten as Ben Webster oder Chu Berry. Later stünnen hele Generatschonen ünner den Influss vun siene Musik, wat in de Biografie vun Teddy Doehring as „Hawkins-School“ beschreven warrt. |
| Dezember 2010: | |
 Oljoar vaalt op 31 dezìmber en markeert de ôfsluten van t gregorioanse klìnderjoar en t begun van t nije joar, dit wordt vaaierd mit nijjoarsdag. Oljoar wordt in de westerse kultuur van de 21. aiw vaaierd mit vuurwaark en champagne en in Nederlaand voak ook mit euliebollen en appelflappen. t Ôfsteken van vuurwaark is ontstoan deurdat de Chinezen geleufden dat t ôfsteken van vuurwaark de kwoade gaisten zol verjoagen. |
 En Orgel is en Musikinstrument ut de Klass vun de Aerophonen. Dat heet, dat hier de Toon anregt warrt dör dat Anblasen vun so nöömte Tungenblööd, de dordör to’n Swingen bröcht warrt. Speelt warrt dat de Orgel över Tasten, wobi de Toonhööch un de Klangfarv (Registers) ännert warrn künnt. De Toon warrt in de Orgelpiepen tüügt. Tomeist sünd Orgeln grote Apparaten, de veel Platz bruukt. Man finnt jem dorüm vör allen in Karken, woneem Orgelspeel begäng is, as ok in Kunzerthüüs. Mitünner gifft dat ok Privatlüüd, de en Huusorgel hebbt. Orgeln gifft dat al siet de Antike, sünd aver vör allen in’t Barock un in de Romantik in jemehr hüütige Form bröcht worrn. |
| Januar 2011: | |
 Et Markermeer (ok wel: Hoornse Poolder of Zudelik Iesselmeer) is een groot meer van omdebi'j 700 vierkaante kilemeter. Et meer leit tussen Noord-Hollaand, Flevolaand en et (Noordelike) Iesselmeer in. Op de meerste plakken het et meer een diepte tussen de twie en vier meter. Et meer is vernuumd naor et schiereilaand Marken, dat in et zuudwesten van et meer leit. Eerst weren der plannen om et meer in te poolderen in et ruum van de Zuderzeewarken, mar die plannen bin stopzet. Omdat et Iesselmeer en et Markermeer overbliefsels bin van de Zuderzee en de meren eins een gehiel vormen is et Zudelik Iesselmeer een betere naeme veur et meer. |
 En Containerschipp is en Frachtschipp, dat för den Transport vun Containers insett warrt. Moderne Containerscheep künnt vundaag mehrere dusend TEU an Fracht opnehmen. Ruchweg 90 % vun’t weltwiet hannelte Stückgoot warrt vundaag mit Containerscheep transporteert. För’n Ümslag vun de Göder sünd Havens mit sünnere Reedschoppen as Containerbrüchen nödig. As de Containerscheep aver jümmer grötter warrt, tekent sik af, dat de Seehannel jümmer mehr vun grote, zentrale Containerhavens lopen deit, de in de Laag sünd, disse Reedschoppen vörtohollen. De gröttste düütsche Containerschipp-Reederee is de Hapag-Lloyd mit Sitt in Hamborg. |
| Februar 2011: | |
| Graofschopper plat is de verzamelname veur de dialecten van de Graofschop Benthem in de Duutse dielstaot Nedersaksen. Dizze dialecten heurt bi’j de Westfaolse groep van ’t Platduuts. Mit name de taalkundige Arnold Rakers hef ’t Graofschopper plat bestudeerd en vastelegd.
Daoras de revier de Vechte löp, nuumt ze de spraoke Waterplat. Det liekt stark op ’t Vechtdals van de Nederlaandse pervincie Oaveriessel. ’t Verkleinwoord vörmt ze mit -ie(n). Zo drag de oldste bewaord ebleven schoele van de Nedergraofschop (’t noordelijke diel van de Graofschop Benthem) de name ’het Schöltien' (in Wielen). |
 Gold is en cheemsch Element, dat to de Övergangselementen höört. Sien Naam hett dat vun sien gele Klöör. Gold weer een vun de eersten Metallen, dat vun Minschenhand bearbeit worrn is, wat nich toletzt ok doran liggt, dat dat schön week is un sik dorüm mechaansch goot bearbeiden lett. Butendem is Gold as Eddelmetall bestännig gegen Korrosion. Gold hett vele Anwennen. Bekannt is dat vör allen as Smuck- un Müntmetall un hett ok ’n grote Bedüden för’n Hannel. Ok för Legeeren – sünners mit Sülver un Kopper – speelt Gold en grote Rull. De künnt veel verschedene Klören hebben un laat sik ok bannig goot bearbeiden. As tosätzlich go’en Leider warrt Gold geern in de Elektronikindustrie insett un warrt wegen sien Egenschoppen as Reflekter in de Optik bruukt. |
| März 2011: | |
 Klingon (oetsproak in Klingon: thlIngan Hol), is ne sproak dee deur de biej mekoar edachte Klingons in de Amerikaanse SF-riege Star Trek sprökn wordt. De sproak is verzönnen duur Marc Okrand. Hee wol t heelmoal oeteards maakn, en doarumme hef hee d'r n antal vreamde dinge in zet dee'j duur mekoar enömn nich völ in de eardse sproakn veendn könt. De earste klankn van t Klingon warn t öntwarp van akteur James Doohan veur Star Trek: The Motion Picture, en dit was dus ok n earsten film woarin t Klingon te heurn was. In de veurige oetgaawn sprökn de Klingons aalmoal Engels. Noadet n film oetköm hef Marc Okrand de sproak oetbreidt noar ne volledig opzikzölfstoande sproak. |
 Berthe Morisot weer een vun de bedüdensten Malersches ut dat 19. Johrhunnert. De Französin stamm ut en rieke Familie mit hoog Ansehn un weer in de 1860er Johren en Schölersche vun Camille Corot. Den sien Stil hett se aver aflehnt un wenn sik den Impressionismus to. Se weer goot befrünnt mit den Maler Édouard Manet, de ehr twüschen 1868 un 1874 mehrfack maalt hett. Se hett sik in de Maleree op Manet tobewegt, wohr sik togliek aver ehrn egenen sülvststännigen Stil, in den se Weert legg op de graafschen Middels un op en milden Utdruck vun Geföhl. Geern hett se Familienszenen un Porträts vun Fronslüüd oder Kinner maalt, man ok Landschoppen, sünners an de Küst, hett se veel dorstellt. |
| April 2011: | |
| De Orde van de aarme ridders van Kristus en van de Tìmpel van Solomon (Latain: Pauperes commilitones Christi Templique Solomonici), ook de Tìmpelders (Fraans: les Tempeliers) of de Tìmpelridders, wazzen ien begunnen n Reumskatholieke ridderorde dij ien tied van de kruustochten n hillege oorlog vouerden om t Hillege Laand. t Beston zowel oet mìnsken van de adel (eerste stand) as oet munneks (twijde stand), entegen de maiste kruusvoardersordes. De orde wör oprichten doan om en bie 1120 noa aanlaaiden van de eerste kruustocht van 1096 en het sikkom 2 aiven bestoan. De keern van de tìmpelders was ien Zuudfrankriek ien wat nou vernuimd is as Languedoc ien de regioon Languedoc-Rousillon. |
 De Bremer Münten sünd Münten, de in de Tiet vun’t 9. Johrhunnert bit 1872 in un dorna noch vun’t Düütsche Riek för Bremen rutgeven worrn sünd. De Münthoheit hett in de Stadt Bremen wiel dat Middelöller blots de Arzbischop hatt. Dat Recht Münten to slahn weer vun’n Kaiser rutgeven. De Stadt hett dat Müntregal in’t Johr 1541 överdragen kregen. Dorto weer later denn Müntrecht to seggt. Toeerst weern blots Pennige ut Sülver präägt, later kemen annere Münten dorto as de Witte, de Scherf oder de Groten un noch vele annere mehr. Na dat Johr 1872 künnen Bremer Münten ok na de Geldsoort vun’t Düütsche Riek präägt warrn. |
| Mai 2011: | |
 Den Saksenspegel is n rechtsbook uut de 13de eeuwe woarin ridder Eike van Repgow et geweunterecht in Saksen beskref. Den skriever van den Saksenspegel, den Saksiesen ridder Eike van Repgow, hef dit book dizzen name egoaven, zoas blik uut et vri-j vertaalde, beriemde veurweurd (Vorrede in Reimparen) dat in éne van de ofskriften steet dee tot uns bunt ekommen. Tot op den dag van vandage goat ze doarvan uut dat et veurweurd op riem later is too-evoogd deur iemand den net döt as-of e Eike van Repgow is. |
.jpg) Dat Rad is een vun de Milensteen in de Historie vun’t Utfinnen. In sien eenfachste Form is en Rad nix anners as en runne Schiev mit’n Lock in de Mitt, dör dat en Ass steken warrn kann. Dordör entsteiht en beweglich Deel, dat so in de Natur keen Vörbild hett. Lange Tiet weer vermoodt, dat dat Rad üm 4.000 v. Chr. vun de Sumerer utklamüstert worrn is, man, wohrschienlich is dat Kunzept an verschedene Öörd gliektietig opdeckt worrn. Dat Rad warrt op verscheden Wiesen bruukt, so as Helpsmiddel bi’n Transport (t. B. Wagen) oder as Bodeelen in Maschienen (ü.a. Tähnrad, Schüffelrad oder Talje). |
| Juni 2011: | |
 ’t Waols is een Romaonse taal die ze praot in België, Fraankriek en ’t noordoosten van de Amerikaanse staot Wisconsin. De Fraanse Gemienschop van België erkent ’t Waols as endogene (daor ontstaone) regionaole taal. ’t Wördt in België espreuken in ’t grootste diel van ’t Waolenlaand. D’r bint vier heufdindielings in de Waolse dialecten en een standaard (schrief)vörm. Naor de sprekers van ’t Waols kuj verwiezen as Waolen, mar umdet dizze term in de eerste plaatse slat op alle inwoners van Wallonië, gebruukt ze meer en meer de term wallonophone (walon-cåzant in ’t Waols). |
_11.jpg) Steffi Graf is en ehmolige un de wohrschienlich bekanntste Tennisspelersche vun Düütschland. Ehr grote Tiet füng Enn vun de 1980er Johren an un duer bit Enn vun de 1990er Johren. Se harr wiel ehr Profi-Loopbahn bannig veel Spood un domineer kloor dat Tennis vun de Fronslüüd: 377 Weken lang stünn se an de Spitz vun de Tennis-Weltranglist. Bit hüüt is se ok de eenzige, de den Golden Slam wunnen hett. Vele beropene Gegners hett se in’n Verloop vun de Johren achter sik laten, dorünner Naams as Martina Navrátilová, Monica Seles oder Gabriela Sabatini, mit de se faken uk Dubbel speelt hett. Na ehr Loopbahn hett se den Tennisspeler Andre Agassi heiraat, mit den se twee Kinner hett. Se hett de Stiftung „Children for Tomorrow“ grünnt un leevt vundaag in Las Vegas. |
| Juli 2011: | |
 n Drum & Bugle Corps (meestieds of ekortt tot Drumcorps) is nen groep marsjeernde muzikaantn (te vergeliekn met nen showband) den at besteet oet kopperbloazers, slagwoarkers en vlagnmeakns. Disse bands beent t bekeandst en meest verspreaid in Amerika en Kannada, mear t is ook oawer eweeid noar (deeln van) Europa en Azië. Drumkorpsn beent organisasies dee at neet oet beent op finansjele weenst. Ze doot met an wedstriedn, optochn, festivals en aandere publieke angeleagnheedn. Vuur de Amerikaanse topkorpsn is dr, ofhaankelik van n boond woer at ze lid van beent, ne leaftiedsbeteuning, woerduur de leedn aait tusken de 14 - 22 joar mut wean, mear aandere boondn loatt ook junger en eulder too. Boetn Amerika is dr gin leaftiedbeteuning. |
 Mit Ultravigelett warrt en sünner’t Rebeet vun’t elektromagneetsche Spektrum betekent, dat twüschen dat sichtbore Licht un de Röntgenstrahlen liggt. De Beteken bedüüt „achter dat Vigelett“, wat de Klöör an’t een Enn vun’t sichtbore Spektrum is. Ultravigelett-Licht bargt veel Energie, de aver afhangt vun de Bülgenläng. Dorüm warrt technisch noch wat fiener ünnerscheedt in UV-A, UV-B, UV-C, Vakuum-UV un Extrem-UV. UV-Strahlen kamt to’n Bispeel in’t Sünnlicht vör un künnt över längere Tiet Sünnbrand maken. Vun de UV-Strahlen kamt ok de brune Klöör vun de Huut, vun wegen dat dör de Strahlen dat Billn vun Melanin utlöst warrt, wat dat Geweev vör de UV-Instrahlen schulen deit. As Dekoratschoon in’n Düstern warrt af un to Swartlichtlampen bruukt. Dat is nix anners as UV-A-Licht. |
| August 2011: | |
 't Zwols is 't stadsdialect van de Aoveriesselse eufdstad Zwolle. 't Be-eurt töt de Sallaanse dialectgroep, die weer diel uutmaakt van 't Nedersaksisch. Kenmärkend veur 't Zwols is 't vörtlaoten van de h (wat ook in de umringende gebieden veurkump, töt in 't Urkers) en de bri'jende (Franse) uutspraak van de r (typisch veur stadsdialecten, kump värder onder andere veur in 't Kampers, Dèventers en Zutfens). Zwollenären wörren/wieren in de umliggende dörpen dan ook bri'jbekken enuumd. Een riempien dät ze onder de rook van Zwolle wel gebruken, gaot: Bri'j, brood en proemen, kunt de Zwolsen niet noemen. Naodät de Amerikaanse taalkundige William Shetter deur de Nederlaanse taalkundige G.G. Kloeke met-eneumen wier naor Zwolle, skreef e 't artikel "Phonemics of the Zwolle Dialect: Synchronic and Diachronic", dät in 1958 verskeen in Language, 't miest gezagebbende tiedskrift op 't gebied van de taalwetenskoppen. |
 Dat ZDF (hoochdüütsche Afkörten för dat Tweete Düütsche Feernsehn) is en apentlich-rechtliche Feernsehanstalt in Düütschland, de an’n 1. April 1963 ehrn offiziellen Bedrief opnahmen hett. De Studios vun’t ZDF weern to Anfang noch in Eschborn ünnerbröcht, tögen na een Johr aver na Wiesbaden üm. Siet 1984 sünd all Afdelen vun de Feernsehanstalt tosamen in Mainz ünnerbröcht, woneem siet de 1970er Johren de Sitt vun’t ZDF is. An de Spitz vun’t Gewarf steiht de Intendant, wat siet 2002 Markus Schächter is. Finanzeert warrt dat ZDF över de Geböhren, de dör de GEZ intogen warrt. Dorvun kriggt de Senner ruchweg 26 %. Blangen jemehr Hööftprogramm driggt dat ZDF tosamen mit annere Senners Programmen as t. B. 3sat, ARTE, KI.KA oder Phoenix un is mit tosätzliche fre’e Kanaals in’t digitale Feernsehn vertreden. |
| September 2011: | |
 Een sprenge of sprengbeke is een beke die deur mensen egraven of verleg is. Sprengen kommen veul veur op de Veluwe en wödden gebruuk veur de andrieving van watermeules, veur 't maken van pepier en/of 't gebruuk van water veur de wasseriejen. Sprengen wödden emaak deur een gat te graven in de helling van een bulte totda-j bie de grondwaterspiegel zit. Uut disse sprengkop streump dan 't bronwater deur een kenalenstelsel naor de gewunste plaatse. Vake wödden sprengen evormd uut meerdere sprengkoppen. |
 Chile is en Staat in Süüdamerika, de in’t Johr 1818 sien Unafhangigkeit kregen hett. Vörher weer dat en Kolonie vun Spanien. De Oorinwahners vun Chile weern indiaansch. De meisten Indianers in’t Land höört to dat Volk vun de Mapuche. Politisch hett dat Land veel Kriegen beleevt, as den Salpeterkrieg oder den Börgerkrieg vun 1891. En düstern Afsnitt in de chileenschen Historie weer de Diktatur ünner Augusto Pinochet vun 1973 bit 1990, ünner den sien Regeeren eenige dusend Lüüd doodmaakt worrn oder verswunnen sünd. Dat Land liggt to’n gröttsten Deel in de Bargkeed vun de Anden an de Pazifik-Küst, wat en Grund dorför is, dat dat Land in de Historie jümmer wedder mit starke Eerdbeven to kriegen harr, dorünner dat vun 1960 bi Valdivia, wat bit hüüt dat dullste Eerdbeven weer, dat op de Eer je meten worrn is. Dat letzte starke Beven hett 2010 groten Schaden maakt. |
| Oktober 2011: | |
| Et Enkhuzens is et dialekt van de Noord-Hollaandse stad Enkhuzen. Et Wödt ezeen as n West-Frees dialekt, maor hef wal n heel eigen karakter. Et Enkhuzens is naomelek op 'n antal punten veul beholdener as de dialekten in de naobi-je umgaevink van de stad.
De aparte kenmarken van 't Eilaand-West-Frees bunt de uutspraoke van ie veur "ij" en uu veur "ui". Kenmarken, dee ok typies bunt veur et Enkhuzer dialect. Net as in et Tessels en et Wierings sprekt leu in Enkhuzen van diek, tied, muus en duuf. De umrengende darpen gebruukt vormen as duif en taid (of toid). Et aparte karakter van et Enkhuzens löt zich histories verklaoren. As olde, umwalde stad was Enkhuzen n eslotten centrum, dat veural in de Golden Eeuwe tot grote bleuj kwam. Nao dizze golden tied raken et staedjen in verval en in ofzundering van de rest van et laand. Vergeliekbaor met vissersplaetse as Urk en Volendam (met de alderbastend aparte dialekten Urkers en Volendams). Op bepaolde punten wik 't Enkhuzens van de aandere Noord-Hollaandse dialekten of, dusdäoneg, dat onderzeukers n invlood van buutenof vermood. Dit zol dan et oosten van Nederlaand waen, waor Nedersaksische dialekten wodt esprokken. |
 Franz Liszt weer en vun de bedüdensten Komponisten un Klavierspelers vun dat 19. Johrhunnert. Boren weer he 1811 in den ungaarschen Deel vun’t dormolige Kaiserdom Öösterriek. Al mit söven Johren hett sik dat „Wunnerkind“ sülvst de Noten bibröcht un kreeg ok al fröh dat Klaveerspelen lehrt. Liekers weer he to Anfang vun annere bedüden Komponisten ut de Tiet nich hooch acht. Liszt is wiel sien jungen Johren veel reist un rümkamen, eh he in Weimar Kapellmeester worrn is. Vundaag tellt Liszt sien Warken to en Mielensteen in de Historie vun de Klaviermusik. He hett de dormols traditschonelle Speelwies ännert un nee prägt. Sien Hööftwark warrt to de „Needüütsche School“ torekent. Sien Samtwark ümfaat wiet över hunnert Klavierkompositschonen un tosamen nochmal wiet över hunnert Chor- un Orchesterwarken, Melodramen, Orgelstücken, Kamerkonzerten un männig mehr. |
| November 2011: | |
| De Oosters-Orthodoxe Karke of de Orthodoxe Karke (officieel: de Orthodox-Kattelieke Karke) ziet heurzels as vortzetting van de iene, heilige, kattelieke en apostolische Karke die deur Jezus Kristus en zien apostels opricht is, zoe'n 2.000 jaor weeromme. De Griekse naeme 'orthodox' betekent letterlik 'rechtgeleuvig', 'et waore geleuf behooldend' en 'juuste leer', en wodt in die zin ok wel bruukt as synoniem veur 'rechtzinnig' of 'streng in de leer'.
Disse Karke vormt de groep Chalcedonenzische Orthodoxe Karken: Karken die de leer van et koncilie van Chalcedon volgen. Et woord orthodox betekent taelkundig 'juuste anbidding' en 'juuste leer', en wodt in die zin ok wel bruukt as synoniem veur 'rechtzinnig' of 'streng in de leer'. In die zin wodt et ok veur protestaanse groepen en stromings binnen et kattelicisme bruukt. |
 De Stadt Esens liggt in Landkreis Wittmund in Neddersassen un hett hüüt knapp 7.000 Inwahners. De Oorsprung vun Esens reckt torüch bit ruchweg in’t Johr 800. Dat eerste mol duukt de Oort 1310 in en Oorkunn op. Lange Tiet weer Esens de Hööftoort vun’t Harlingerland, dat ok lange Tiet na’t Vereenigen mit Oostfreesland noch egenstännig bleven is. As dat Rebeet an Preußen gahn is, güng dat aver vun 1744 an bargdaal mit den Oort, bit sik in’t 20. Johrhunnert mit den Tourismus ok de Weertschop entwickeln de. De Inwahnertall vun Esens is in de Nakriegstiet düchtig anstegen dör de Flüchtlingen to de Tiet. Meten an de Inwahnertall is de Stadt liekers vundaag een vun de lüttsten Städer in Oostfreesland. |
| Dezember 2011: | |
| n Nijjoarsrollechie is n oprold kniepertje dij eten wordt om en bie nijjoar. Van oldsheer was t n tradietsie om rollechies pas noa de joarwizzelen te eten, maor tegenswoordig worden zai, net as kniepertjes, al vanaof kearst af aan eten. De gedachte achter t eten noa de joarwizzelen is dat t nije joar nog onbekend was en dat t olle joar uutvaauwen was (as kniepertje).
Vrouger wuiren der ook hoorntjes van maokt, maor dij worden tegenswoordig bienoa nait meer maokt, veuraal ook deurdat kniepertjes ien grote getoalen maokt worden kinnen, o.a. bie deur kearkgemainschoppen, en rollechies voak kant-en-kloar ien de supermaarkt tou koop binnen, binnen de hoorntjes wat op achtergrond kommen. |
 De vun Roald Amundsen leit Fram-Expeditschoon weer en norweegsch Antarktisexpeditschoon, de eerstmals bit to’n Süüdpool kommen is. In de Johren van 1910 bit 1913 is Amundsen mit de Fram, de all tweemal in de Arktis insett wurrn weer, in de Bucht vun de Wale, wo he Reeschopp un Hunnen an Land broch un sien Winterquartier upslahn dee. Vun dor truck he mit Hunnenschledden vun sien Basis Framheim ut to’n Süüdpool, de he an’ 14. Dezember 1911, 35 Daag vör sien Konkurrenten Robert Falcon Scott vun de britisch Terra-Nova-Expeditschoon, erreicht hett. Dormit harr he dat „Rennen um den Pool“ wunnen. |
| Januar 2012: | |
|
Et Markermeer (ok wel: Hoornse Poolder of Zudelik Iesselmeer) is een groot meer van omdebi'j 700 vierkaante kilemeter. Et meer leit tussen Noord-Hollaand, Flevolaand en et (Noordelike) Iesselmeer in. Op de meerste plakken het et meer een diepte tussen de twie en vier meter. Et meer is vernuumd naor et schiereilaand Marken, dat in et zuudwesten van et meer leit. Eerst weren der plannen om et meer in te poolderen in et ruum van de Zuderzeewarken, mar die plannen bin stopzet. Omdat et Iesselmeer en et Markermeer overbliefsels bin van de Zuderzee en de meren eins een gehiel vormen is et Zudelik Iesselmeer een betere naeme veur et meer. |
 En Synthesizer is en elektroonsch Reedschop to’n Tügen vun künstliche Töön. Disse so nöömte Klangsysthees warrt al siet en poor Johrteihnten in de moderne Musik insett, man ok Spraak kann mit Synthesizers künstlich tüügt warrn. Vörlöpers vun de hüütigen Synthesizers weern de Elektrophonen, de in de 1940er Johren utklamüstert weern. De eerste speelbore Synthesizer is 1964 vun Robert Moog boet worrn. To de Tiet künnen de Instrumenten blots een Toon to Tiet spelen. Polyphone Synthesizers kemen Mitt vun de 1970er Johren op. Mit Opkamen vun’t digitale Klangtügen hebbt de Reedschoppen en groten Sprung maakt, wat 1979 mit Inföhren vun’t Sound-Sampling noch mol bannig verbetert weer. |
| Februar 2012: | |
 Nen zwöpslag (mangs ook t Engelse whiplash, oet esprökn as ['ʋɪplɛʃ]) is n klacht an n nekke en de rugge duur n oongelukke met voortuuge, of van ne aandere plötslinge gebuurtenisse woerbie't t heuwd met nen zwieperd hen en wier eskudt wörd, net t oeteande van ne zwöppe. Wat leu deankt at nen zwöpslag eankelt met (t beweagn van) n nekke te maakn hef. Vake wörd dr dan vergetn det an n nekke ook nog t heuwd vaste zit, den't inweandig ook nen bestn plear krig. Duur dit te vergetn keump dr ook verskil in wodöanig at aandere klachten nóa nen zwöpslag verkloard wordt. Preuwe met deers hebt vake oetweezn det nen zwöpslag harsenskade en harsenfaaln töt gevolg hef, zoonder at t heuwd wat raakt, of duur t een of t aander eraakt wörd. Disse harsenskade, wat ontsteet duur versnellingskrachten, neumt de gelearde leu diffuse axonale skade. Nen zwöpslag is dus ook te zeen as de beweaging van n nekke met doar nog bie alle skade dee'j kriegn köant an n nekke en t zinnuwstelsel. |
 De Sabbat (hebrääsch: שבת) is in’t Jödendom de sövente Dag in de Week, an den keen Arbeit doon warrn schall. Woans de Dag begahn warrt kann aver teemlich ünnerscheedlich wesen. Wiel to’n Bispeel orthodoxe Jöden an den Dag nix doot, wat na de Halacha as Arbeit ansehn warrt, wiel konservative Jöden sik minner dull an en Reeg vun Vörschriften ut de Halacha hollen doot. Annere överlaat dat deelwies de Lüüd sülvst, wat se ut den Sabbat maken doot. Anfangen deit de Sabbat an’n Freedag, wenn de Sünn ünnergeiht. To Enn is de ruchweg 25 Stünnen dorna. De orthodoxe Wies den Sabbat to fiern steiht in de Tora un is later in’n Talmud wieter utföhrt worrn. Arbeiten, de an’n Sabbat nich maakt warrn drööft, warrt ünner den Begreep Melacha tosamenfaat. Dorto höört ünner annern, dat een an den Dag keen Auto fohren oder Geld oder Weertpapeeren anröhren dröff. Dat is ok nich verlööft, Musikinstrumenten to spelen oder Füer antoböten un dor Eten op to kaken. |
| März 2012: | |
| t Stadsgrunnegs (ook Stadsgrunnegers, Stadjeders of Stadjers naimd) is t Grunnegse dialekt dat in de Stad en de omliggende ploatsen proat wordt. Hoaren, Engelbert en Hoogkèrke binnen veurbeelden van ploatsen dij onder invloud van Stad dit dialekt overnomen hebben. t Beheurt tot de Noordwest-Leegsaksische dialekten woar of ook de andere Grunnegse en Oostfraise dialekten tou heuren.
t Stadsgrunnegs was oorspronkelk de toal dij de boasis vörmd har veur de aandere Grunnegse dialekten. In de 14e eeuw nam dit dialekt lanksoam t Frais oet de Ommelanden over. In dij tied het t Stadsgrunnegs woarschienlek veul leken op t hedendoagse Westerkertaaiers. Ook doar zigt man verschillende kenmarken dij tegenswoordeg nog aal in t Stadsgrunnegs veurkomen, mòr nait in de andere Grunnegse dialekten. Woarschienlek bestonden toun ook de klanken ai en ou veur de zudelke ie/ee en uu/oe nog nait. Dizze binnen loater vanoet de Ommelanden en Westfoalen in t Stadsgrunnegs terechte kommen. t Stadsgrunnegs is stark verwant an t Noordvelds dat ook wel tot t Grunnegs rekend wordt. Toch zollen t Stadsgrunnegs en t Noordvelds nooit hailemoal identiek an t Zuud- of Midden-Drènts west hebben. Der zol altied al n Fraise, of Ingvaeoonse invloud west hebben. |
 Westfreesch oder Frysk is en Spraak vun de Westgermaanschen Spraken, de nipp un nau to den Twieg vun de Noordseegermaansche Spraken rekent warrt. Snackt warrt Frysk in de Nedderlannen, nauer op dat Fastland vun de Provinz Freesland, woneem dat de Mudderspraak vun ruchweg 55 % vun de Inwahners is. Utnahmen sünd de Rebeden vun Stellingwarven, dat ööstliche Kölmerland un Et Bildt. Mudderspraaklers gifft dat ok en poor in de Provinz Grunneng, un welke, de buten vun de Nedderlannen leevt. Altohopen warrt vun ruchweg 600.000 Lüüd utgahn, de Westfreesch snacken doot. In de Provinz Freesland is Frysk as offizielle Spraak vör Gericht un bi de Behöörden tolaten, so dat hier ok de Schriftverkehr op Westfreesch mööglich is. |
