Utwählt Artikels

De utwählt Artikel wiest up de Höövdsied jeden Maand enen besunners goden oder nee’en Artikel uut de plattdüütsche Wikipedia. Den eersten utwählten Artikel geev dat in’n Februar 2008. De nedderländsch-neddersassische Wikipedia is al enen Maand froher anfungen, dat se daar enen „artikel van de maond“ för de Höövdsied uutsöken.

In beiden plattdüütschen Verschonen stünnen lange Tied jeden Maand de „utwählt Artikel“ un de „artikel van de maond“ up den Höövdsieden. Sied Enne 2014 geev dat up de plaatdüütsche Wikipedia kenen meer, de den nedderländsch-neddersassischen Artikel aktuell holen dee. In de Tied harr plattdüütsche Wikiepdia faken alleen enen roden Lenk statts enen Artikel uut de nedderlandsch-neddersassische Wikipedia up de Höövdsied to staan. Sied Dezemebr 2015 stünn de nedderlandsch-neddersassische Artikel nich meer up plattdüütsche Höövdsiede. Van Mai 2016 weer ook de plattdüütsche „utwählt Aritkel“ up de nedderländsch-neddersassische Höövdsied weg. In’n März 2017 het de nedderlandsch-neddersassische den letsten „Artikel van de maond“ uutwählt. Vun de Tied af stünn gaar keen Artikel meer up de nee designte Höövdsied daar. Nu givt dat alleen noch de „utwählt Artikel“ up de plattdüütsche Wikipedia.

Unner staat de „utwählt Artikels“ uut dat Jaar 2025. In’n Archiv find sik froher „utwählt Artikels“ un „artikels van de maond“. Enen nee’en „utwählt Artikel“ kannst du hier vöörslaan.

Archiv:

Froer „utwählt Artikels“ un „artikels van de maond“ find sik hier:

2008 – 2009 – 2010 – 2011 – 2012 – 2013 – 2014 – 2015 – 2016 – 2017 – 2018 – 2019 – 2020 – 2021 – 2022 – 2023 – 2024

2025

Januar

Plattdüütsche Wikipedia:
„Utwählt Artikel“

De Republiek Sudan (araabsch: جمهورية السودان, DMG Dschumhūriyyat as-Sūdān) is en Staat in Noordoost-Afrika an dat Rode Meer. Se grenzt in’n Norden an Ägypten un Libyen, in’n Westen an Tschad, in’n Süüdwesten an de Zentraalafrikaansche Republiek, in’n Süden an’n Süüdsudan un in’n Osten an Äthiopien un Eritrea. Dat Land is mit mehr as 1,8 Mio km² um un bi fiev mol so groot, as Düütschland. Dor is de Sudan dat drüttgröttste Land in Afrika mit. Bit to de Unafhängigkeit vun'n Süüdsudan an'n 9. Juli 2011 weer de Sudan dat gröttste Land in Afrika.

Dor leevt bi 48,1 Millionen Inwahners (Stand:2021). De Amtsspraken sünd Engelsch un Araabsch. De Hööftstadt vun'n Sudan is Khartum.

Februar

Plattdüütsche Wikipedia:
„Utwählt Artikel“

Karl Ernst Adolf Anderssen (* 6. Juli 1818 in Breslau; † 13. März 1879 ok dor) weer een düütschen Schachmeester.

As he negen Johr old weer, hett he dat Schachspeel van sien Vader lehrt, he weer denn in sien Jöögd een temelk goden Speler, aber he hett eerst 1837 sien Abitur maakt un denn Mathematik un Philosophie studeert.

Nahdem he sien Staatsexamens afleggt harr, gung he 1848 nah een Probejohr an dat Friedrichs-Gymnasium in Breslau, as Huus-Schoolmeester nah Pommern. Van dor ut gung he faken nah Berlin, üm dor Schach to spelen. Dor lehr he de good Spelers kennen. De Berliner Schachsellschop hett hüm denn bold ok noch de Redaktschoon van de "Schachzeitung" up'd Oog drückt, de 1871 in "Düütsche Schachzeitung" umnöömt wurrn is und hüdtodag noch besteiht.

Mit sien Schachkarriere gung dat ober all 1848 los, as he tegen Daniel Harrwitz unentscheden speelt hett. 1851 hett he an dat eerste Turnier van de nee Schachgeschichte in London deelnommen - un wunnen. Howard Staunton un Lionel Kieseritzky hörrn to de Spelers, de achter hüm leegen. In dat glieker Johr hett he Johann Jacob Löwenthal in en Wettstriet mit 5:2 slahn.

Denn geev dat 1858 in Paris de inoffizielle Weltmeesterschapskamp tegen Paul Morphy. De hett he denn aber doch düütlich verloren. Twee Partien kunn he winnen un twee Remis hollen, aber Morphy wunn söben. Aber Anderssen bleev wiederheen en starken Speler. 1862 in London wurr he weer Eerster. Louis Paulsen, Wilhelm Steinitz, Joseph Henry Blackburne un annern bleven achter hüm.

März

Plattdüütsche Wikipedia:
„Utwählt Artikel“

Jules Verne [ʒyl.ˈvɛʁn] (* 8. Februar 1828 in Nantes; † 24. März 1905 in Amiens) weer en franzöösch Schriever vun Reis- un Aventüür-Romanen.

De ok hüüttodaags noch weltbekannte un veel lesene Autor, de as een vun de Utfinners vun den Science-Fiction-Roman güllt, is in dat Reederveerdel vun de Havenstadt Nantes as öllst vun fiev Kinner vun en Afkaat un een ut en Reederfamilie stammen Moder groot worrn. Mit ölven Johren versöök he heemlich ene Seereis as Schippsjung antotreden, wörr aver in'n lesten Momang noch vun Boord hoolt. He absolveer denn dat Gymnasium un studeer Rechtswetenschop, denn he schull de Afkatenpraxis vun sien Vader övernehmen.

As Student in Paris begünn he to schrieven un harr Kontakt to de Welt vun de Literaten, ünner annern to Alexandre Dumas père un to den sien Söhn Alexandre Dumas fils, mit de he befrünnt weer. He bleev no Afsluss vun sien Studium 1849 in Paris un versöök sik as Bühnenautor in verscheden Genres, vun de Tragödie bet to Librettos.

1851 weer in en literaarsch Tietschrift sien eerst vertellen Text apentlich maakt. Den sien Thema 'Seefohrt un Reisen' lett Verne nich mehr loos, ofschoonst he noch wieder ok Librettos, Kummedien un Vertellsels mit ganz annere Thematik schreev. 1855 keem sien eerst Reis- un Aventüürroman Un hivernage dans les glaces rut.

April

Plattdüütsche Wikipedia:
„Utwählt Artikel“

Insekten (latiensch: Insecta, up Platt in de wecken Dialekte ok Budden oder Tieken) sünd de Klass vun de Liddfööt (Arthropoda), wo dat de meisten Aarden vun gifft. Överhaupt is dat vun all Deerter de Grupp mit de meisten Aarden. Tominnst 80% vun al Deerter höört dor to. Dat sünd oorntlich wat över een Million Aarden. Man dat warrt annahmen, dat sünnerlich in de Tropischen Regenwolden Millionen vun Aarden noch gor nich bekannt sünd.

As Fossil finnt sik Insekten to’n eersten Mol in dat Eerdtietöller vun dat Devon. Dat is bi 400 Millionen Johre her.

De Naam „Insekt“ kümmt ut de Latiensche Spraak. Dor heet dat „insectum“. Dat kümmt vun „in-secare“ = „insnieden“ un bedutt denn so veel, as „(Deert,) wat insneden is“. Dat hett to kriegen mit de verscheden Delen vun dat Lief, de düütlich vun’anner afscheedt sünd. Dat Latiensche Woort is en Lehnöversetten vun dat ooltgreeksche éntomon = „Insekt“ (vun entémnein = „insnieden“). Vun deswegen heet de „Insektenkunn“ mit dat Fachwoort ok Entomologie. Dat plattdüütsche Woort „Karvdeert“ is nu wedder översett ut dat Hoochdüütsche „Kerbtier“. Dat hett de düütsche Schriever Philipp von Zesen upbröcht.

Mai

Plattdüütsche Wikipedia:
„Utwählt Artikel“

De Sassische Weltchröönk, is de eerste Chröönk in Prosa binnen den middelhoog- un middelnedderdüütschen Ruum. Se is op middelhoog- un middelneddersassisch schreven. Anners as anner Chröönken in de Tied is se nich in Riemform, man in Prosa affaat. De Tied, in den de Chröönk schreven worrn is, is nich klaar; de Vöörslag geit vun 1225 un 1229 Ludwig Weiland harr in’n 19. Jaarhunnerd in siene Editschoon dree Gruppen vun överlevert Texten uutmaakt (Rezenschonen A, B un C). Michael Menzel ünnerdeel in sienen Ünnersöök (1985) sess Rezenschonen.

De Chröönk is sachtens in den Ruum vun dat Arzbischopdom Meideborg schreven worrn. Lange Tied gull se för Eike vun Repgow sien Wark, de Schriever vun de Sassenspegel. Vundaag denkt de Forscherlüüd dat dat keen Hand un Foot het. De Annaam keem wegen de Vöörreed op: „daz ist des van Repegouwe rat“. De Sassische Weltchröönk vertellt de Historie vun de Welt na. Se begünnt mit de Vertell woans Godd de Welt schaapt, geit denn fix bi dat Röömsche Riek wieder un vertellt denn detailrieker de Begeevnissen in dat fränkische Riek un in dat Hillige Röömsche Riek. Dat Enn is de Heerschertied vun Frederik II. Veel later Handsschriften hebbt ook noch enen Deel, wo de Schriever schreev woands dat mit dem Historie na Frederik II. sien Tied wieder gung.

Juni

Plattdüütsche Wikipedia:
„Utwählt Artikel“

James Alton McDivitt (* 10. Juni 1929 in Chicago, Illinois; † 13. Oktober 2022 in Tucson, Arizona) weer en US-amerikaansch Astronaut. Sowohl in dat Gemini- as ok in dat Apollo-Programm kommandeer he jewiels en vun de eerst Flüüg mit de nee Ruumschippen.

James McDivitt hett Scholen in Kalamazoo (Michigan) un Jackson (Michigan) besöcht. Wiel wegen den Koreakrieg sien Inberopen sowieso bevörstunn, hett sück McDivitt to’n Januar 1951 freewillig to de US-Luftwappen melld. An de Williams Air Force Base in Arizona wurr he to’n Pilot von Kampfloogtüüg utbildt. In den Koreakrieg hett he 145 Kampinsätze up de Typen F-80 un F-86 flagen. In‘n September 1953 kehr he in de USA torüch un deen in Florida, Maine un New Jersey.

Af Juni 1957 studeer he an de University of Michigan un hett twee Johr later as Best vun sien Johrgang in Luftfohrttechnik afslooten. Ansluutend deen he as Testpilot up den Edwards-Luftwappen-Stüttpunkt in Kalifornien.

Juli

Plattdüütsche Wikipedia:
„Utwählt Artikel“

Georg Friedrich Händel (nah dat Dööpregister Georg Friederich Händel, in engelsch: George Frideric Handel; * 16. März 1685 in Halle a. d. Saale; † 14. April 1759 in London) weer en düütsch-britsch Komponist in de Epoche vun den Barock. Sien Hööftwark umfaat 46 Opern un 25 Oratorien – dorünner den Messias mit dat bekannt Chorwark „Halleluja“ – as ok tallriek Warken för Orchester un Kammermusik. Händel, de sien künstlerisch Schaffen sück up all musikalischen Genres vun sien Tiet erstreck, weer to glieker Tiet ok as Opernünnernehmer tätig. He gellt as en vun de fruchtborsten un inflootrieksten Musiker överhoopt. Händels Warken hörrn siet mehr as 250 Johren unünnerbraken to dat Upföhrensrepertoire, länger as de vun jeder anner Komponist.

De eenzig Born över Händels Jöögd is de vun den Theologen John Mainwaring (1735–1807) 1760 in London verapenlicht Biografie Memoirs of the life of the Late George Frederic Handel. De Angaven to de fröh Johren vun den Komponisten schient Mainwaring in direkten Gesprächen mit hüm sülvst wunnen to hemm. Neere Biografien kunnen allerdings nahwiesen, dat de Chronologie vun de vun hüm schillert Begevenheiten nicht korrekt ween kann. Wiel Händel blots wenig över sien Jöögd seggt hett, blifft dat Weeten üm dissen Levensafsnitt blots bruchstückhaft.

August

Plattdüütsche Wikipedia:
„Utwählt Artikel“

Achim Reichel (* 28. Januar 1944 in Wendörp, Sleswig-Holsteen) is een düütschen Musiker, Komponist un Musikproduzent. Siene Hits harr he in den 1960er as Grünner un Frontsinger vun de Beat- un Rockband The Rattles un dat mit Bandprojekt Wonderland mit James Last un Titels so as Moscow. Vun de 1970er an süng un produzeer he Seemannsleder. In’n Juli 1991 harr he mit Aloha heja he een Top-Ten-Hit.

Reichel stammt na egen Angaven uut ene Seemannsfamilie. Sien Vadder weer Steward an Boord vun en Schipp. Ok Grootvadder un Onkel föhren op See. Reichel wuss in op St. Pauli op, maak ene Lehr as Kellner. He höör Rock ’n ’Roll un lehr vundeswegen Gitarr spelen.

September

Plattdüütsche Wikipedia:
„Utwählt Artikel“

Philipp Melanchthon (eegentlich Philipp Schwartzerdt; * 16. Februar 1497 in Bretten; † 19. April 1560 in Wittenbarg) weer en Philoloog, Philosoph, Humanist, Theologe, Lehrbookschriever un neelatiensch Dichter. He weer as Reformator neben Martin Luther en drievend Kraft vun de düütsch un europääsch karkenpolitisch Reformatschoon un wurr ok „Praeceptor Germaniae“ (Lehrer vun Düütschland) nömmt.

De Vader vun Philipp Melanchthon, Georg Schwartzerdt (um 1459–1508), stamm ut Heidelbarg un weer mit dat Amt vun den kurfürstlichen Rüstmeester un Wappenschmeed (Vörsteher vun de fürstlichen Wappenkamer) betroot. Sien Moder Barbara Reuter (1476/1477–1529) weer en Dochter vun den Dook- un Wienhannelsmann, Schultheiß un Börgermeester vun Bretten, Johann (Hans) Reuter († 1508), un sien Fru Elisabeth borene Reuchlin († 1518), de de Süster vun den Humanisten Johannes Reuchlin weer.

Oktober

Plattdüütsche Wikipedia:
„Utwählt Artikel“

Vanadium, fröher ok Vanadin, is en cheemsch Element mit dat Atomteken V un de Atomtall 23. Dat is en Övergangsmetall vun stahlgraue Klöör mit’n licht blauen Schimmer, dat in’n reinen Tostand bannig week is. In’t Periodensystem billt dat tosamen mit de Elementen Niob, Tantal un Dubnium de 5.Grupp oder Vanadiumgrupp. De gröttste Deel vun’t Vanadium warrt in as so nöömt Ferrovanadium in de Produkschoon vun Stahl insett. De Tosatz vun Vanadium in Chrom-Vanadium-Stahl maakt dat Material tager un dormit bestänniger.

Ok för vele Leevwesen is Vanadium vun grote bioloogsche Bedüden. To’n Bispeel speelt Vanadium en grote Rull bi’t Stüern vun de Enzymen vun’t Phosphoryleeren un warrt vun Bakterien för’t Stickstofffixeeren bruukt.

De bekanntste Verbinnen vun’t Vanadium is Vanadium(V)-oxid, wat as Katalysater bi de Produkschoon vun Swevelsüür insett warrt.

November

Plattdüütsche Wikipedia:
„Utwählt Artikel“

De Rocky Mountains, ümgangsspraaklich ook Rockies, sünd ene grote Bargkeed in’n Westen vun Noordamerika, de sik vun de Verenigten Staten bet na Kanada streckt.

Se sünd een Deel vun de Amerikaanschen Kordilleren un loopt rund 4800 km vun de kanaadsche Provinz British Columbia in’n Noorden bet in den US-amerikaanschen Bundsstaat New Mexico in’n Süden. De höögste Topp in de Bargkeed is de Mount Elbert. De Rocky Mountains sünd ook ene grote Waterscheed in Noordamerika un billt de Grenz twüschen de Strööm, de in’n Atlantik fleet un de Strööm, de in’n Pazifik münnt.

De Rocky Mountains billen sik vöör rund 55 bet 80 Millionen Jaren in de laramiedsche Orogenees, as sik verscheden Platen ünner de noordamerikaansche Plaat schoven un wied in’t Binnenland Bargen hoogdrücken. Vun de Tied an sünd de Bargen verweddert un Gletschers hebbt grote Dalen formt. Sied de leste Iestied leevt Minschen, so as Paläoindianers, in de Rocky Mountains. Na Expeditschonen vun Europäers, to’n Bispeel vun Alexander Mackenzie un de Lewis-un-Clark-Expeditschoon begunn de Bargbo un bröch meer Minschen in de Bargen.

De meisten hogen Bargen vun de Rocky Mountains staat in Colorado, dat in’n Snid 2.000 m över de See liggt. De Bargen sünd bi Touristen beleevt, de för Wintersport, so as Ski oder Snowboarding, un sommers for Mountain-Biking, to’n Wannern, Campen un Bargstiegen oder to’n Fischen un Jagen in de Bargen kaamt.