René Descartes
| René Descartes | ||
  | ||
| Personen-Informatschoonen | ||
|---|---|---|
| Boortsdag | 31. März 1596 | |
| Boortsstell | La Haye/Touraine | |
| Doodsdag | 11. Februar 1650 | |
| Doodsstell | Stockholm | |
| Natschoonalität | franzöösch | |
| Kunnig för | Ratschonalismus | |
| Arbeid | Philosooph
Mathematiker | |
René Descartes (Uutspraak: ʀəˈne deˈkaʀt, latiensch Renatus Cartesius; * 31. März 1596 in La Haye/Touraine, Frankriek; † 11. Februar 1650 in Stockholm, Sweden) weer een franzööschen Philosophen, Mathematiker un Naturwetenschopper. Descartes höört in dat Tiedöller vun de Opklärung un warrt as de Mann ankeken, de den Grund leggt het för den modernen Ratschonalismus in de fröhe Nutied. Mit düssen Ratschonalismus hebbt sik Spinoza, Malebranche un Leibniz ut’neen sett un hebbt dor wieter an arbeit’. Sien ratschonalistsch Denken warrt ok „Cartesianismus“ nöömt. He is ook bekannt vunwegen sien beröhmt Woord „cogito ergo sum“ (Ik denk, also bün ik). Düt Woord is de Grundlage för siene Metaphysik un he het daar dat Sülvstbewusstsien inföhrt as’n Thema, dat an un för sik to de Philosophie tohören deit.
He meen, dat geev mit Geist un Materie twee „Substanzen“, de düütlich vun’nanner verscheden sünd un de nich een up den annern inwarken deen. Hüdigendags is düsse Ansicht as Cartesius sien Dualismus bekannt. He is just dat Gegendeel vun de verscheden Aarden vun Monismus un ook vun Isaac Newton siene dualistsche Natuurphilosophie. De leert ja, dat sünnerliche „Kräfte vun de Natur“, de nich to de Materie tohören doot, oorntlich togange sünd un inwarken doot up de Materie, de an sik rein gor nix maakt. (Kiek na bi Newton siene Gesetten, dat eerste Gesett vun de Bewegen)
Descartes het de so nöömte Analytsche Geometrie uutfunnen, de Algebra un Geometrie verbinnt.
Wat he in de Naturwetenschoppen tostanne bröcht harr, het nich lange gullen. Newton siene Physik harr gau nawiest, dat dat so nich angahn konn – of dat nu dor üm geiht, dat he dat Prinzip vun de Gravitatschoon aflehnt het, oder of sik dat üm siene „Küsel-Theorie“ hannelt.[1] Man doch drav een dat nich minnächtig bekieken, wat he in de Natuurwetenschoppen tostanne bröcht het, vunwegen dat he en vun de stuursten un wichtigsten Vertreders för den Mechanismus ween is. Dor is de veel öllere Physik vun Aristoteles eerst mit överwunnen worrn.
Sien Ethos vun de Plicht un dat Betähmen vun sik sülms het to’n Deel Infloodt up de Literatuur uut de franzöösche Klassik in dat 17. Johrhunnert nomen.
Leven
[ännern | Bornkood ännern]Descartes keem as dat drüdde Kind vun de adelige Famile Touraine up de Welt. Sien Vader, Joachim Descartes, was (1563–1640) Gerichtsraad (franzöösch conseillier) an’n böversten bretoonschen Gericht in Rennes. Siene Modder, Jeanne Brochard, is den 16. Mai 1597 storven, as se bi de Geboort vun eren letsten Kind doodbleven is. De Vader het al fro wedder freet un Descartes is bi siene Grootmodder op Modderssiede un ene Amme groot worrn.[2] Mit acht Jaren keem he as Internaatsschöler op dat jesuitsche Collège Henri-IV de La Flèche, dat he acht Jaren later in de Mathematik un den klassischen Spraken Latinsch un Ooldgreeksch uutbild verlaten het.[3]
Studien-, Leer- und Soldatentied
[ännern | Bornkood ännern]Na dat he dat Collège Henri-IV de La Flèche verlaten harr, is he 1612 anfungen in Poitiers Jura to studeren un het daar 1616 sien juristsch Examen maakt. Statts ene Karriere in’e Juristeree, maak he up de Pariser Académie een Leergang för junge Adelige in Fechten, Rieden, Dansen un good Benimm un het sik noch in’n sülven Jaar bi den Feldherr Moritz von Nassau in’n nedderländschen Breda verdungen. Daar keem he den sess Jaren ölleren Dokter un Natuurforscher Isaac Beeckman tomöte, de em iverig för de Physik maakt het. Sien eerst natuurwetenschoplich Wark Musicæ compendium (1618) het Descartes den Dokter Beeckman todacht.
Na Reisen döör Däänmark un Düütschland verdung sik Descartes 1619 noch eenmaal as Soldaat, nu bi’n Hartog Maximilian vun Bayern un nam up kathoolsche Siede an’n eersten Slachten in’n Dartigjöhrigen Krieg deel un so ook bi de Innaam vun Prag 1620.
In’n November 1619, kort nadem dat he in Prag de Schrievstoven vun’n Astronomen Tycho Brahe (1546–1601) un vun Johannes Kepler (1571–1630) in Regensborg seen harr, keem Descartes up de Idee, dat’t ene universelle Methode, de Waarheid uuttoforschen geven mutt un het sik beropen föölt, so’ne Methode to finnen. Daar woll he kene Kenntniss för akzepteren, de he nich in sülvenst oder in de Welt updeckt un up Plausilibiltät un Logik hen överpröövt het.
Descartes begunn an’n Regulae ad directionem ingenii to arbeiden. In siene Biografie över Descartes vertellt Adrien Baillet (1691) över dree Drömen, de Descartes in’e Nacht vun Sunndag den 10. up Maandag den 11. November 1619 dat Seggen na harr, as he ene länger Tied in Ulm (na anner Borns in Neuburg an de Donau) tobrochte.[4][5] De Fragmenten vun’n Olympica uut Descartes sienen Notizbook, de in Gottfried Wilhelm Leibniz sienen Warken to’n Deel nableven sind, beschrievt de Drööm man nich. De Dröme schullen Descartes 1620 dat Saldotenleven upseggen maakt hebben un na Loretto pilgern maken, so as he dat in sienen Drömen de Maria to’n Dank versproken harr. In’n Jaren daarna reise he döör dat Hillige Röömsche Riek, de Nedderlanne, de Swiez un Italien, wo he vele Inblicke winnen kunn un mit velen Gelerten to snacken keem.
1615 het he sik in Paris daallaten. Hier bewege he sik in hoge Sellschop un keem Intellektuellen tomöte. He lees veel, schreev bet 1628 an’n Regulae ad directionem ingenii wieder un het meer un meer Anseen as enen scharpsinnigen Denker wunnen. Sunnerlich op den Kardinaal Pierre de Bérulle, den Vörsitter in’n Staatsraad un Gegenspeler vun Kardinaal Richelieu, het he Indruck maakt, so dat de Kardinaal em to ene Privataudienz uutnödige, in de he siene Theorien un Philosophie verklookfiedeln schull.
Tied in’n Nedderlannen
[ännern | Bornkood ännern]
1629 trock Descartes in de Nedderlannen, sachtens wegen den groten Freeheiden daar. Hier brochte he de tokomen 18 Jaren Tied recht torügghöllern un torüügtrocken to. Faken het in de Tied de Waansteed wesselt.[6] 1634 leev he in Egmond-Binnen tohoop mit Jans van der Storm unner enen Dack. De Huushöllersche vun sienen Verhürer, Helena, kreeg 1656 kreeg ene Dochter vun em, Francine, de in Dèventer up Welt keem. Man Descartes un Helena freen nich. Francine is mit fiev Jaren den 7. September 1640 an Scharlackfever storven. Descartes het Francine eren Dood as den gröötsten Pien in sienen Leven betekent.[7]
Tied in Sweden un Dood
[ännern | Bornkood ännern]In’n laten Sommer 1649 het de junge Königin Christina vun Sweden, mit de Descartes sied 1645 Breven schreven harr, na Stockholm uutnödigt. Daar moss he man wekenlang up de Königign töven, de to Tied nich daar weer, eerst in’n laten Januar 1649 kreeg he ’s morgens Klocke fieve ene Audienz bi de Königin, eer siene Philosophie to verklaren. To’n Beginn vun’n Februar 1650 is Descartes krank worrn un tein Daag later in’n Huus vun sien Gastgever, de fransche Boodschopper Pieree Cahnut, sachtens wegen een Lungensweer doodbleven.[8] Descartes sien Grav liggt, nadem dat de meer as eenmaal ümebe woorn is, nu sied den 26. Februar 1819 in de Abdee Saint-Germain-des-Prés in Paris. Daar sien Liev uutbenamne sien Kopp, den sied 1878 dat Pariser Musée de l’Homme opheegt.
Rezeptschoon
[ännern | Bornkood ännern]Descartes neem bet in de Nutied starken Inflood op de Philosophie; besünners indem dat he dat klare Denken as Maxime ruutstellt het. Ook de Szientismus geit deelwies op Descartes torügg.
Wegen dat Influxus-physicus-Probleem wurrn Descartes siene Thesen noch in’n 17. Jhd. to de Okkasionalismus uutboot. De Okkasionalisten, wat een later Naam is, heten daarüm in de Tied „Cartesianer“. Besünners de Philosophien Nicolas Malebranche un Arnold Geulincx weren Okkasionalisten mit groten Inflood. Se verdeffenderen den cartesiaanschen Substanzdualismus mit de Thees, dat nich een physikaalschen Inflood, man Godd twüschen Liev un Geist vermiddelt.
Blaise Pascal wees de Goddsbewies af un kritiseert, dat Godd bi Descartes alleen ene slichte Uuthülp is, de res cogitans un res extensa verbinnen mutt. De Godd vun Abraham is nich de Godd vun de Philosophen, schreev Pascal in sienen Pensées. Pascal wannelt Descartes sienen Dualismus in ene dreedelige Systematik af: An de Sied vun res extensa (dat Lievliche) un res cogitans (dat Gedanklich) stellt he dat „Hart“ oder den „feinsinnigen Geist“.
Kant kritiseert in de Kritik der reinen Vernunft den problemaatischen Idealismus vun Descartes. (Vörlaag:Kant): Na Kant is de Grundlaag för de Sekerheid vun Decartes sien Ik denk, bei der Descartes ansetzt, dat wi in uns binnen Tied waarnemen köönt. Een Subjekt binnen de Tied to bestimmen, bruukt wi man wedder den Blick na buten un de Begevenheiden üm uns ümto.
In sienen Geschichtsvöörlesungen löovt Georg Wilhelm Friedrich Hegel Descartes besünners for siene philosophische Innovatschoonskraft: Eerst bi Descartes fangt na Hegel dat Denken vun de Neetied an un för sik an. Hegel kritiseert man, dat Descartes noch nich twüschen Verstand un Vernunft ünnerscheedt. In Descartes sienen archimeedschem Denkpunkt, dat „cogito ergo sum“, süüt Hegel enen Belegg daarför, dat Denken un Wesen ene fast verbunnen Eenheid sünd (vgl. Parmenides), ümdat an düssen Punkt Verschedenheid un Identitäät tohoopfallt. Hegel övernimmt düt „Anfangen im reinen Denken“ för siene idealistische Systematik. Descartes sienen Goddabewies versoch op Grundlaag vun Kant sien Kritik to verbetern (1831).[9]
Franz von Baader form da Cogito ergo sum üm in Cogitor ergo sum („Ich warr gedacht (vun dat Absolute), also bün ik.“).
Ook Friedrich Nietzsche löövt Descartes un süüt in sien Henwennen to dat Subjekt een Attentat op de olen Ansichten to de Seel un so ook op dat Christendoom. Nietzsche bekikt Descartes un de Philosophie na em nich antichristlich, man nich as antireligiöös un süüt Descartes as de Begrünner vun Vernunft as allenige Autoritäät. Op de annern Sied wiest Nietzsche man Descartes sien Dualismus af un stellt em siene enen Theorie vun den „Willen to de Macht“ gegenöver.
Charles Peirce höllt Descartes sienen radikalen Twievel in enen Punkt för överdreven: Jede formuleert Twievel sett ene Alldagsspraak vöörruut, de good noog funktschoneert. Ook Friedrich Wilhelm Joseph Schelling harr lieke Ansichten: Spraak lött sik nich uut ene ene eerste vöörsprachliche Gewissheid kontrueren, denn so geev dat gaar kenen Anfang.
De fröhanalytische Philosoph Bertrand Russell nöömt Descartes in siene History of Western Philosophy den Begrünner vun de moderne Philosophie, wenntnman so as Heidegger in, dat he noch velen scholastischen Ideen (t. B. Anselm sien Gottsbewies) folgt. Russell schätt man sienen good leesbaar Schrievstil un löövt, dat Descartes as eersten Philosooph sied Aristoteles een heel nee Denksysteem opricht het. He stellt daar besünner sienen radikalen Twievel binruut. Russell höllt Descartes siene Insichten for heel wichtig, dat alle Objekten oder överall jede Aard Gewissheid gedanklich vermiddelt sünd. Düsse Gedanken warrt enen zentralen Stand bi den Rationalisten innemen.
In den Cartesianischen Meditationen (CM) övernimmt Edmund Husserl vun Descartes dat ego cogito as apodiktisch Oordeelsgrundlaag, op de sik de Philosophie begrünnen kann (CM § 8).
Literatuur
[ännern | Bornkood ännern]- Gregor Betz: Descartes’ „Meditationen über die Grundlagen der Philosophie“. Ein systematischer Kommentar. Reclam, Stuttgart 2011, ISBN 978-3-15-018828-6.
- Harold John Cook: The young Descartes – nobility, rumor, and war. The University of Chicago Press, Chicago 2018, ISBN 978-0-226-46296-7.
- A. C. Crombie et al.: Descartes, René du Perron. In: Charles Coulston Gillispie (Ruutgever): Dictionary of Scientific Biography. Band 4: Richard Dedekind – Firmicus Maternus. Charles Scribner’s Sons, Nie Jork 1971, S. 51–65.
- Theodor Ebert: Der rätselhafte Tod des René Descartes. Alibri, Aschaffenburg 2009.
- Karl Jaspers: Descartes und die Philosophie. De Gruyter, Berlin 1937 (1956, 4. Uplaag, 1966 ff.) – kiek oob bi Three Essays: Leonardo – Descartes – Max Weber. Harcourt, Brace And World, Nie Jork 1964.
- Andreas Kemmerling: Ideen des Ichs. Studien zu Descartes’ Philosophie. 2. Uplaag. Klostermann, Frankfort an’n Main 2005, ISBN 978-3-465-03412-4.
- Maxime Leroy: Descartes; le philosophe au masque. 2 Bände. Editions Rieder, Paris 1929.
- Sascha Müller: René Descartes’ Philosophie der Freiheit (= Münchner Philosophische Beiträge. Band 21). Herbert Utz Verlag, Mönken 2007, ISBN 978-3-8316-0694-8.
- Dominik Perler: René Descartes. Beck, München 1998, ISBN 3-406-41942-9.
- Hans Poser: René Descartes. Eine Einführung. Reclam, Stuttgart 2003, ISBN 3-15-018286-7.
- Peter Prechtl: Descartes zur Einführung. 2. Uplaag. Junius, Hamborg 2004, ISBN 3-88506-926-1.
- Wolfgang Röd: Die Genese des Cartesianischen Rationalismus. Beck, Mönken 1995, ISBN 3-406-39342-X.
- Rainer Schäfer: Zweifel und Sein. Der Ursprung des modernen Selbstbewußtseins in Descartes’ cogito. Königshausen & Neumann, Würzburg 2006, ISBN 3-8260-3202-0.
- Andreas Scheib: Emanzipation der Ratio. Descartes' Projekt der Naturalisierung von Wissen. WBG Academics, Darmstadt 2023. ISBN 978-3-534-40772-9.
- Christiane Schildknecht: Philosophische Masken. Studien zur literarischen Form der Philosophie bei Platon, Descartes, Wolff und Lichtenberg. Stuttgart, Metzler 1990, ISBN 978-3-476-00717-9.
- Uwe Schultz: Descartes. Biographie. Europäische Verlagsanstalt, Hamborg 2001, ISBN 3-434-50506-7.
- Rainer Specht: René Descartes. Mit Selbstzeugnissen und Bilddokumenten. 10. Uplaag. Rowohlt, Reinbeek bi Hamborg Juni 2006, ISBN 3-499-50117-1, S. 191.
- Bernard Williams: Descartes: Das Vorhaben der reinen philosophischen Untersuchung. Beltz Athenäum, Weinheim 1996, ISBN 3-89547-103-8.
- Claus Zittel: Theatrum philosophicum. Descartes und die Rolle ästhetischer Formen in der Philosophie. Akademie-Verlag, Berlin 2009, ISBN 978-3-05-004050-9.
Weblenken
[ännern | Bornkood ännern]
- Warken vun René Descartes in’n Project Gutenberg
- Warken vun René Descartes in’n Projekt Gutenberg-DE
- Texte binnen de Bibliotheca Augustana (latiensch)
- Werke von [René Descartes] bi Zeno.org.
- Discours de la méthode – Uuttog uut’n 4. Kapitel (hoogdüütsch)
- Descartes, René bi IntraText
- Abhandlung über die Methode des richtigen Vernunftgebrauchs (hoogdüütsch)
- Betrachtungen über die Grundlagen der Philosophie. (hoogdüütsch)
Informatschonen över Descartes
[ännern | Bornkood ännern]- Literatuur över René Descartes in’r Düütschen Natschonaalbökerie
- Wärke van un över René Descartes in’r Düütschen Digitalen Bibliothek
- Druckschrivten van un œver René Descartes in’n VD 17.
- Gary Hatfield: René Descartes. In: Edward N. Zalta (Heruutgever): Stanford Encyclopedia of Philosophy.
- Kurt Smith: Descartes’ Life and Works. In: Edward N. Zalta (Heruutgever): Stanford Encyclopedia of Philosophy.
- Tarek R. Dika: Descartes’ Method. In: Edward N. Zalta (Heruutgever): Stanford Encyclopedia of Philosophy.
- Rudolf Eisler: René Descartes in: R. Eisler: Philosophen-Lexikon, Berlin 1912, S. 119–124. (e-Text bi zeno.org)
- Daniel Garber: Descartes, René (1596–1650), in E. Craig (Ruutgever): Routledge Encyclopedia of Philosophy, London 1998.
- Andreas Preußner: Descartes, René in’n UTB-Online-Wörterbuch Philosophie
Belegen
[ännern | Bornkood ännern]- ↑ Kiek den IX. (lesten) Afsnitt vun dat II. Book vun: Die mathematischen Prinzipien der Physik / Isaac Newton; übers. und hrsg. von Volkmar Schüller. - Berlin [etc.] : de Gruyter, 1999. ISBN 3-11-016105-2, S.375-376 (ene moderne Översetten)
- ↑ Adrien Baillet, La Vie de Monsieur Descartes, 2 vol. 1691.
- ↑ Geneviève Rodis-Lewis, Descartes, Ithaca 1998, S. 8. De allgemeinen biograafschen Angaven in’n Stremel „Leven“ sind na: Gert Pinkernell: Namen, Titel und Daten der französischen Literatur.
- ↑ René Descartes: Eine Nacht in Ulm - 400 Jahre Kartesische Träume. Eine Veranstaltung der Universität Ulm am 10. November 2019 Descartes - Universität Ulm. Afropen an’n 11. November 2019.
- ↑ Vergliek ook Sigmund Freud: Brief an Maxime Leroy. Über einen Traum des Cartesius (1929). In: Sigmund Freud, Über Träume und Traumdeutungen. Fischer Taschenbuch Verlag, Frankfort an’n Main 1971 (1980), ISBN 3-596-26073-6, S. 113–116 un124 f. Un ook: Maxime Leroy: Descartes; le philosophe au masque. 2 Bänne. Editions Rieder, Paris 1929, Band 1, S. 89 f.
- ↑ Descartes leev in Dordrecht (1628), Franeker (1629), Amsterdam (1629–1630), Leiden (1630), Amsterdam (1630–1632), Dèventer (1632–1634), Amsterdam (1634–1635), Utrecht (1635–1636), Leiden (1636), Egmond (1636–1638), Santpoort (1638–1640), Leiden (1640–1641), Endegeest (en Slott bi Oegstgeest) (1641–1643).
- ↑ Biografie vun Adrien Baille
- ↑ Theodor Ebert: Der rätselhafte Tod des René Descartes. Alibri, Aschaffenburg 2009, ISBN 978-3-86569-048-7 – Anders Eike Pies, der bereits 1996 eine Mordthese vertreten hatte (Der Mordfall Descartes), bezog Ebert sämtliche noch vorhandenen Dokumente zu Descartes’ Tod in seine Untersuchung mit ein.
- ↑ Vgl. ook Konrad Goehl, Johannes Gottfried Mayer: Deus in cogitatione existens. Der Appendix zum „Proslogion“ des Anselm von Canterbury – oder: Kann Gaunilos Nicht-Sein gedacht werden? In: Konrad Goehl, Johannes Gottfried Mayer (Ruutgever): Editionen und Studien zur lateinischen und deutschen Fachprosa des Mittelalters. Festgabe für Gundolf Keil zum 65. Geburtstag. Königshausen & Neumann, Würzborg 2000 (= Texte und Wissen. Band 3), ISBN 3-8260-1851-6, S. 339–402, hier: S. 339.