Arp Schnitger

Vun Wikipedia
Wesseln na: Navigatschoon, Söök

Arp Schnitger (* 2. Juli 1648 in Schmalenfleth; ünner de Eer bröcht an’n 28. Juli 1719 in Neenfeld) weer een vun de best beropen Orgelbomeesters vun sien Tiet. He hett de norddüütsche Barockorgel up ehr Hööchte bröcht.

Leben[ännern | Bornkood ännern]

Herkamen[ännern | Bornkood ännern]

Arp Schnitger stamm vun en goot beropen Discherfamilie af. Düsse Familie leev öber vele Generatschonen in Schmalenfleth bi Braak an de ünnere Werser. Arp Schnitger sien Vadder, de Dischermeester weer, hett in de Karken ümto de Orgeln wedder herstellt, wenn dor en beten wat tweigahn weer.

Kinnertiet un Jöögd[ännern | Bornkood ännern]

Dat is nich ganz genau bekannt, wannehr Arp Schnitger baren is. Döfft wurrn is he an’n 9. Juli 1648 in de Kark vun Golzwarden. Schnitger hett fief Süstern un Bröder harrt. 1662 füng he ene Lehr in de Discheree van sienen Vadder an. Darbi harr he ok al de Gelägenheit, sik bi Reparatuurarbeiden mit Orgelbo to befaten. As he 18 Jahr oolt weer güng he up Tippelee as en Dischergesell. Mit sien Handwark keem he wunnerbar torecht, man he harr dat ok bannig mit de Musik.

Orgelbo[ännern | Bornkood ännern]

In Glückstadt an de ünnere Elv hett he nah de Tippelee fiev Jahr Orgelbo lehrt. Sien Lehrmeester weer Berendt Huß, en Verwandten vun em. An de Lehr hett he noch en Gesellentiet anslaten, meisttiets in Noorddüütschland. An’n Enn vun düsse Tiet hett he de grote Karkenorgel in St. Cosmae in Stood fardigmaakt. Sien Lehrmeester harr dor mit anfungen, man denn weer he sturben un so kröön Schnitger düssen Afsnitt vun sien Leben mit düsse Arbeit. Vunwegen dat sien Meester nu dood weer, hett he de Warkstäe in Stood, toeerst in’n Updrag vun de Wittfro Huß, fudder bedreben. Dor weer he 29 Jahre oolt.

Arbeit[ännern | Bornkood ännern]

Hoff vun Arp Schnitger in Hamborg-Neenfeld, umbot ±1900
Schild an 'n Schnitgerhoff

Dat hett sik gau rümsnackt, wat he vun’n verstännigen un leifigen Handwarker un Künstler weer. Toeerst hett he Updrääg vun ümto kregen, man dat duur nich lang, denn fragen se ok ut Bremen, Veern un Hamborg bi em an. Vun 1677 bit 1682 hett Schnittger in sien Warkstäe in Stood arbeit, man denn is he nah Hamborg umtagen. Dor hett he den Börgereed swaren un is Vullbörger vun de Hansestadt wurrn. Sien eersten groten Updrag kreeg he vun’n Karkenvörstand vun de St.-Nikolai-Kark. Dor hett he een Orgel mit 67 Registers, veer Manualen, Pedal un mehr as 4.000 Piepen för boot. De gröttste Piep weer dat C öber 32 Foot, dat weeg 860 Pund. Düsse Orgel is 1842 bi’n groten Brand vun Hamborg in Dutt gahn. Man hüdigendags gifft dat jümmers noch de Orgel, de he 1693 för de St.-Jakobi-Karken in Hamborg boot hett. Düsse Orgel hett 60 Registers, veer Manualen un Pedal. Dat warrt seggt, dat is de gröttste historisch Orgel vun de Welt. Goot beropen Orgelboers un Komponisten ut de ganze Welt hefft sik dat nich nehmen laten, enen Besöök bi düsse Hamborger Arp-Schnitger-Orgel to maken. Ünner annern sünd Dietrich Buxtehude, Georg Friedrich Händel un Johann Sebastian Bach ok dor ween.

Schnitger kreeg nu Updrääg ut den ganzen Nordwesten vun Düütschland un ok noch ut England, Russland, Spanien un Portugal. In dat Jahr 1699 hett Schnitger de Privilegien för den Orgelbo in de Grafschup Ollnborg un Demmost kregen un ok för de Hartogdömer Veern un Bremen. 1708 is he ok noch Orgelboer vun den Hoff vun Preußen wurrn.

Familie[ännern | Bornkood ännern]

Schnitger weer mit de Hamborger Koopmannsdochter Gertrud Otte verheiraat. De stünn sik goot. Vun 1705 af an hett Schnitger up den Hoff vun siene Swiegeröllern en twete Orgelwarkstäe ünnerholen. Dat weer de Orgelmakerhoff. Mit siene eerste Fro hett he söss Kinner harrt. De veer Söhns hefft den Vadder sien Beroop annahmen, man bloß twee vun jem hefft jem ehren bekannten Vadder öberleevt un sien Arbeit wiedermaakt. Franz Caspar Schnitger hett nah Arp Schnitger sienen Dood in de Nedderlannen arbeit un, ünner annern, in Meppel, Alkmaar un Zwolle bedüdend Orgeln boot, de hüdigendags noch dor sünd. Schnitger siene eerste Fro is 1707 sturben. In dat Jahr 1713 hett he sik to’n tweten Maal verheiraat mit Anna Elisabeth Koch. Dat weer de Wittfro vun en Orgelspeler.

Dood[ännern | Bornkood ännern]

Arp Schnitger sien Gräffnis is in dat Gräffnisbook vun de Neenfelder Karkengemeende bi’n 28. Juli 1719 inschreben. De Dag vun sienen Dood is nich bekannt. Sturben is he woll nich in Neenfeld, man in Itzehoe. Dor hett he vun 1715 af an een Orgel mit 43 Registers un dree Manualen boot. Schnitger sien Graff in’n Footbodden vun de Neenfelder Karken is 1971 wedder funnen wurrn. Hüdigendags liggt dor een slicht Steenplatten öber.

Wark[ännern | Bornkood ännern]

Man mutt sik wunnern, dat de Mester in de korte Tiet bit 1719 an 169 Orgeln arbeiden, 18 grote Orgeln, 42 middlere un 34 lütte Orgeln boon kunn. Darbi leet he sik faken blots siene Unkosten utbetahlen un arbeid „rein to Gotts Ehr“.

Vele van siene Kunstwarken sünd vandagen nich mehr dar. Se sünd nich överall richtig behannelt un pleegt woorn un darum bit up wenige Utnahmen vergammelt un vergahn. So wat bi 15 Stück sünd noch in’n Noorden von’t Ollnborger Land un Oostfreesland vörhannen. As besunners kostbaar gellt de Orgeln in Gannerkesee un in Deesdorp an de Werser. De Deesdorper Orgel hett 320 Rieksdaler kost.

Siene Schöler hefft sien Wark in Noord- un Middeldüütschland, in de Nedderlannen un in Skandinavien fudder maakt. An düsse Stäe schööt bloß Christian Vater (Hannober), Erasmus Bielefeldt (Stood), Johann Dietrich Busch (Itzehoe) un Johann Gottfried Rohlfs (Esens) nömmt weern.

Orgeln vun Arp Schnitger, de hüde noch dor sünd[ännern | Bornkood ännern]

Orgeln vun Arp Schnitger, de in een Tostand sünd, dat een dor vun seggen kann: Arp Schnitger hett se maakt, gifft dat hüdigendags in:

röm. Tall = Tallen vun de Manualen
P = selfstandig Pedal
p = anhangen Pedal
arab. Tall = Tallen vun de klingende Register
Johr Stad Kark Bild Grötte Register Informatschoon
1668-75/88 Stood St. Cosmae et Damiani Stade Cosmae Orgel.JPG III/P 42 Kasten, Prospekt un 35 Register (8 deelwies) erhollen
1677-79 Bülkau (Neddersassen bi Otterndörp) St. Johannes de Döper Buelkau orgel.jpg I 10 (ca.) Kasten un Prospekt erhollen; hüüt II/P/22
1678-79/1709 Jörk St. Matthias Orgel Jork.jpg III/P 35 Kasten un Prospekt erhollen (1709); hüüt II/P/22
1680 Cappel St. Peter un Paul Cappel 02.jpg II/P 30 Kasten, Prospekt un 18 Register vun Schnitger erhollen; 10 anner ole Register vun Schnitger övernommen
1678-82 Oederquart St. Johannis III/p 28 Kasten un Prospekt erhollen; hüüt II/P/17
1683 Lüdingworth (Ünnerelv) St. Jacobi St.-Jacobi (Lüdingworth) 002.jpg III/P 35 Kasten, Prospekt un 14 Register vun Schnitger (heel of deelwies) erhollen; veel ole Register vun Schnitger övernommen (de Helft vun all Register)
1684 Elmshorn Nicolaikark Elmshorn Kirche Innen 1.jpg II/P 23 Kasten erhollen; hüüt III/P/33
1686 Hamborg-Bargstedt Evangeelsche Kark Kberg schnitger orgel.jpg I 8 Kasten un 2-3 Register vun Schnitger erhollen
1685-87 Steenkark (Ool Land bi Hamborg) St. Nicolai et Martini Steinkirchen Orgel.jpg II/P 28 Kasten, Prospekt, 13 Register, 8 anner deelwies erhollen
1687 Blankenhagen (Mekelnborg) Dörpskark Blankenhagen Orgel.jpg II/p 12 Kasten un 4-5 Register vun Schnitger erhollen
1683-88 Hamborg-Neenfeld St. Pankratius St Pankratius P7250062-LF.JPG II/P 34 Kasten, Prospekt un 18 Register erhollen
1688 Mittelskark St. Bartholomäus Mittelnkirchen Orgel (1).jpg II/p 22 6-8 Register vun Schnitger erhollen; hüüt II/P/32
1688-90 Hollern (Ool Land bi Hamborg) St. Mauritius Hollern Orgel Prospekt.jpg II/P 24 Kasten, Prospekt un 13 Register (heel of deelwies) erhollen
1686-88/91-92 Nörden (Oostfreesland) St. Ludgeri 2009 07 Norden Ludgerikirche Arp-Schnitger-Orgel.JPG III/P 46 Kasten un 13 Register vun Schnitger erhollen; 8 anner ole Register vun Schnitger övernommen → Örgel vun de Ludgerikark Nörden
1691-92 Grunneng (Nedderlannen) Martinikerk Orgel Martinikerk Groningen.jpg III/P 39 Pedal-Kasten, Prospekt un 6 Register vun Schnitger erhollen; anner ole Register vun Schnitger övernommen; hüüt III/P/52
1689-93 Hamborg St. Jacobi Arp Schnitger organ St. Jacobi Hamburg.jpg IV/P 60 43 Register (heel of deelwiese) erhollen; verscheden ole Register vun Schnitger overnomen
1693 Grunneng (Nedderlannen) Pelstergasthuiskerk Groningen Pelstergasthuiskerk orgel.jpg II/p 20 Kasten un 2 Register (7 deelwies) erhollen
1693 Eutin Slottkapell Eutin kapell orgel 2013a.jpg II/P 23 (ca.) Kasten erhollen; hüüt I/9
1693-94 Grasbarg (bi Bremen) Luthersche Dörpskark Grasberg Schnitger Orgel.jpg II/P 21 Kasten un 14 Register erhollen
1695-96 Noordbroek (Nedderlannen, Provinz Grunneng) Hervormde Kerk Noordbroek orgel.jpg II/P 20 Kasten un 10-11 Register erhollen; hüüt II/P/24
1695-96 Harkstede (Nedderlannen) Hervormde Kerk Harkstede Orgel.jpg I 7 Kasten, Prospekt un 5 Register erhollen; hüüt I/p/9 (10)
1696-97 Peize (Nedderlannen, Prov. Drenthe) Hervormde Kerk Peize orgel.JPG II/P 22 Kasten, Prospekt un 4-6 Register vun Schnitger erhollen; anner ole Register vun Schnitger övernommen
1697-98 Deesdorp (Unnerwerser) St. Laurentius Dedesdorf Orgel.jpg II/p 12 Manual-Kasten un 10 Register; hüüt II/P/18
1697-98 Golzwarden St. Bartholomäus Golzwarden Orgel 53882074.jpg II/P 20 Kasten erhollen; hüüt II/P/22
1698 Struckhusen St. Johannes Strückhausen Orgel 52417347.jpg II/p 12 Hauptwark-Kasten un 2 Register erhollen; hüüt II/P/15
1698 Nieuw Scheemda (Nedderlannen, Provinz Grunneng) Hervormde Kerk 4760090 Nieuw Scheemda Orgel.jpg I/p 8 Kasten un 4-6 Register erhollen
1696-99 Mensingeweer (Nedderlannen, Provinz Grunneng) Hervormde Kerk 4871418 Mensingeweer Orgel.jpg I 8 Kasten, Prospekt un 6 Register erhollen; hüüt I/p/9
1699 Gannerkesee (Neddersassen) St. Cyprian un Cornelius St. Cyprian und Cornelius msu 6.jpg II/p 16 Kasten, Prospekt un 9 Register erhollen; hüüt II/P/22
1700-01 Uithuizen (Nedderlannen, Provinz Grunneng) Hervormde Kerk 20130617 Kerk Uithuizen orgel.jpg II/P 28 Kasten, 18 Register ganz un 3 anner deelwies erhollen
1701 Maia (bi Porto, Portugal) Klosterkark San Salvador II 12 Kasten un 11 Register erhollen
1701 Mariana (Brasilien) Kathedraal Órgão trópia-LF.png II/p 18 Kasten, Prospekt, 14 Register (heel of deelwiese) vun Schnitger erhollen; villicht door Schnitger sien Mitarbeider Heinrich Hullenkampf opstellt
1701 Faro (Portugal) Kathedraal FaroOrgueCathedrale-LF.JPG II 22 villicht door Schnitgers Mitarbeider Heinrich Hullenkampf opstellt
1699-1702 Clausthal-Zellerfeld St. Salvatoris Zellerfeld Salvatoris Orgel.jpg III/P 55 Kasten erhollen; hüüt II/P/29
1702 Eestbrügg St. Martin Orgel Estebrügge.jpg II/P 34 Kasten erhollen
1702 Grunneng (Nedderlannen) Der Aa-Kerk Groningen Aa-kerk Orgel (1).JPG III/P 32 Kasten, Prospekt un ca. 13 Register vun Schnitger erhollen; 10 anner ole Register vun Schnitger övernommen; hüüt III/P/40
1704 Eenum (Nedderlannen, Provinz Grunneng) Hervormde Kerk 4795201 Eenum Orgel.jpg I 10 Kasten, Prospekt un 4-6 Register erhollen; hüüt I/p/10
1704 Godlinze (Nedderlannen, Provinz Grunneng) Hervormde Kerk 4795243 Godlinze Orgel.jpg II/p(?) 16 Kasten, Prospekt un 8-9 Register erhollen; hüüt I/p/12
1705 Accum St. Willehad 8072706 Accum Orgel.jpg II/P 16 Kasten erhollen
1707-08 Lenzen (Ilv) St. Katharinen Lenzen Stadtkirche Orgel.jpg II/P 27 Kasten deelwies un 2-3 Register erhollen
1707-08 Hamborg-Ossenwarder St. Pankratius Spow orgelprospekt.jpg II/P 30 Kasten, Prospekt un 5-11 Register erhollen
1709-10 Weener (Rheiderland in Oostfreesland) St.-Georgskark Weener Schnitger2.jpg II/p 22 Kasten un 6 Register erhollen; hüüt II/P/29
1710-11 Pellworm (Noordfreesland) Ole Kark Pellworm alteKirche orgel MS P4140091a.JPG II/P 24 Kasten un 11 Register (heel of deelwies) erhollen
1710-11 Sneek/Snits (Nedderlannen, Prov. Freesland) Martinikerk 4784289 Sneek Orgel.jpg III/P 36 Kasten, Prospekt un 10 Register (heel of deelwies) erhollen
1711 Ferwert Hervormde Kerk 4784380 Ferwert Orgel.jpg II/P 26 5 Register vun Schnitger erhollen
1710-13 Abbusen St. Laurentius Abbehausen Orgel 52413843.jpg II/P 24 Kasten un Prospekt erhollen
1714-16 Rendsborg Christuskark Rendsburg Christkirche Orgel.jpg II/P 29 Kasten un 4 Register erhollen; hüüt IV/P/51
1715-19 Itzehoe St. Laurentii III/P 43 Kasten un Prospekt erhollen; hüüt IV/P/58
1719-21 Zwolle (Nedderlannen, Provinz Oaveriessel) Michaelskark Zwolle Sint-Michaëlskerk Schnitger Orgel.JPG IV/P 64 To’n groten Deel vun sien Söhn Franz Caspar Schnitger) un Johann Georg Schnitger baut; Kasten un Grootdeel vun de Register vun Schnitger erhollen

Böker öber Schnitger[ännern | Bornkood ännern]

  • Cornelius H. Edskes, Harald Vogel: Arp Schnitger und sein Werk.Hauschild, Bremen 2009, ISBN 978-3-89757-326-0.
  • Gustav Fock: Arp Schnitger und seine Schule. Ein Beitrag zur Geschichte des Orgelbaues im Nord- und Ostseeküstengebiet. Bärenreiter, Kassel 1974, ISBN 3-7618-0261-7 (grundleggen)
  • Peggy Kelley Reinburg: Arp Schnitger, organ builder. Catalyst for the centuries. Indiana University Press, Bloomington 1982, ISBN 0-253-30927-1
  • Albrecht Schneider, Richard von Busch, Lüder Schmidt: Klanganalysen an Arp Schnitger-Orgeln. In: 'Critica musica'. Studien zum 17. und 18. Jahrhundert. Festschrift für Hans-Joachim Marx. Stuttgart, Weimar: Metzeler 2001, S. 174-192.
  • Stef Tuinstra: Arp Schnitger - auf der Suche nach dem authentischen Klang. In: Basler Jahrbuch für historische Musikpraxis. 22/1998. Amadeus Verlag, Winterthur 1999, S. 157-178.

Up Platt is nix öber Arp Schnitger rutkamen.

Musik vun Schnitger siene Orgeln[ännern | Bornkood ännern]

  • Arp Schnitger auf Reisen, Werke von J.S.Bach, G.Böhm, V.Lübeck, F.Sweelinck und D.Buxtehude - Uwe Droszella, Orgel - ES-DUR ES 2011
  • Arp-Schnitger Gesellschaft e.V. (Hg.): Arp Schnitger in Niedersachsen. Deppelt: Musikproduktion Dabringhaus und Grimm 2002, 2 CDs. (All Schnitger-Orgeln in Neddersassen, vörstellt vun een internationaal Team vun junge Orgelspelers unner dat künstlerisch Leit vun Harald Vogel)
  • Stichting Groningen Orgelland (Hg.): Arp Schnitger in Nederland. Groningen (NL): Stichting Groningen Orgelland 2003, 2 CDs. (All Schnitger-Orgeln ut de Nedderlannen, vörstellt vun de Orgelspelers V. van Laar, L. Lub, J. de Vries und S. de Vries unner dat künstlerisch Leit vun Cor H. Edskes)

Weblinks[ännern | Bornkood ännern]