Düörpm

Vun Wikipedia
Wesseln na: Navigatschoon, Söök
Wapen/Flagg Koort

Wapen vun Düörpm

Düörpm
Laag vun Düörpm in Düütschland
Basisdaten
Bundsland: Noordrhien-Westfalen
Landschapsverband: Westfalen
Regeerensbezirk: Arnsbarg
Flach: 280,71 km²
Inwahners: 580.511 (2014-12-3131. Dezember 2014)
Inwahnerdicht: 2.068 Inwahners pro km²
Hööchd: 76 m över de See
Postleettall: 44135–44388 (oolt: 4600)
Vörwahl: 02 31
Geograafsche Laag:
Koordinaten:51° 19′ N, 7° 17′ O
51° 19′ N, 7° 17′ O
Grenzen bi OSM: 1829065 1829065
Gemeenslötel: 05 9 13 000
Börgermeester: Ullrich Sierau, SPD
Websteed: www.dortmund.de
Blick över dat Zentrum vun Düörpm. Vun links nah rechts: RWE Tower, Dortberghuus, Sporkassen-Hoochhuus, WestLB Düörpm, Hansa-Hoochhuus, Reinoldi-, Petri- un Marienkark, Oktober 2011
Luftupnahm vun de Binnenstadt vun Düörpm

Düörpm, düütsch: Dortmund, [ˈdɔʁtmʊnt, ˈdɔɐ̯tmʊnt] (westfäälsch Düörpm, nedderlannsch [ollerwelsch] Dortmond, franzöösch [ollerwelsch] Trémoigne, spaansch [ollerwelsch] un latiensch Tremonia, oltsassisch Throtmanni) is en Grootstadt in de Metropolregion Rhien-Ruhr in Noordrhien-Westfalen. Se is dat Wertschaps- un Hannelszentrum vun Westfalen un mit över 580.000 Inwahner de bevölkerungsriekste Stadt sowohl vun dissen Landsdeel as ok vun dat Ruhrrebeet.[1] Düörpm hörrt to den Regeerensbezirk Arnsbarg un weer 2010 tosommen mit anner Städer vun dat Ruhrrebeet Kulturhööftstadt vun Europa.

De vermootlich up en karolingisch Riekshoffgrünnen torüchgahn, inst wichtige Rieks- un Hansestadt längs den Westfäälsch Hellweg entwickelt sück hüüd vun en Industriemetropole to en bedüüden Deenstleistungs- un Technologiestandoort: Fröher vör allen bekannt dör Stahl, Köhlen un Beer, is Düörpm hüüd nah en langjohrig Strukturwannel en Zentrum vun de Versekerungswertschap un den Eenzelhannel. Mit etwa 50.000 Studeerenden an söss Hoochscholen, dorünner de Technische Universität Düörpm un 19 wiederen wetenschaplich Inrichtungen hörrt Düörpm to de teihn gröttst Hoochschoolstäder in Düütschland [2] un is ok en bedüüden Wetenschaps- un Hoochtechnologie-Standoort. Neeansiedlungen un Existenzgründungen entstaht dorüm meestens in de Berieken Logistik, Informatschons- un Mikrosystemtechnik.

Düörpm is mit sien Hööftbahnhoff un Flooghaben de wichtigste Verkehrsknütt in dat östlich Ruhrrebeet un Antreckenspunkt för dat för allen östlich vun de Stadt liggen ländlich präägt Umland. Överegionale Bekanntheit hett Düörpm dör den Footballvereen Borussia Düörpm mit sien Heimspeelstäe Signal Iduna Park, dat fröhere Westfalenstadion. Wiedere Antreckenspunkte un Wohrteeken sünd buterdem dat Düörpmer U, dat Düütsch Footballmuseum, de Westenhellweg as an meesten besöcht Inkoopsstraat in Düütschland, [3] de Reinoldikark, de Westfalenhall, de Floriantoorn un de Phoenix-See. Dat Stadtbild un de Skyline wurrn ok dör de markant Hoochhüüs präägt.

Geographie[ännern | Bornkood ännern]

Laag[ännern | Bornkood ännern]

Düörpm-Panorama vun' Deusenberg mit Blickricht Stadtzentrum un Ardeygebirge

Duörpm liggt in' Südwesten vun de Westfäälsch Bucht, den südlichen Fortsatz vun den Norddüütsch Deepebene an de Grenz to dat Düütsch Middelgebirge; südlich liggende Utlöper vun dat Suerland un dat Ardeygebirge, to dat as nördlichste Erhebung noch de Düörpmer Rügg in' Osten vun de Stadt tellt wurr. Achter dissen liggt, as Deel vun de Hellwegbörden, de Werl-Unnaer Börde, nördlich grenzen dat Lippedaal un de Lipper Hööchten in dat Mönsterland an. De Westen wurrd bestimmt dör den Ballungsruum Ruhrrebeet, de sien östlich, westfäälsch Deel Düörpm anhörrn deiht. Ok wenn Düörpm gröttste Stadt un en Zentrum vun dissen Ruum is, nimmt de Stadt geographisch doch ehrder en Randlaag in' Nordosten vun dat Ruhrrebeet in.

De Stadtkarn vun Düörpm liggt up en Grenz tüschen nördlich Flack- un südöstlich Hügelland, den so nömmten westfäälschen Hellweg; entsprekend hett de Stadt Andeel an de Natuurrüüms vun de Hellwegbörden un den Westenhellweg. Wiel ok de Böverloop vun de Emscher dör Düörpm floot, is se ebenso Deel vun dat wieder nördlich liggen Natuurruum Emscherland. In' Süden, ünnerhalv vun de Hohensyborg, bild de Middelloop vun de Ruhr de Stadtgrenz, in de up Hagener Rebeet de Lenne münnnd un dor den Hengsteysee bild. In den Düörpmer Stadthaben fangt buterdem de in den Norden führen Düörpm-Eems-Kanal.

Water[ännern | Bornkood ännern]

Blick vun de Hohensyborg up den Hengsteysee

Dat Stadtrebeet vun Düörpm is relativ arm an natüürlich Waterflachen. To de grötter Water, de flooten deiht, tellt neben de Ruhr in den Düörpmer Süden an de Stadtgrenz to de Städer Hagen un Herdecke blots de Stroom Emscher, de sück vun Osten nah Westen dör dat Stadtrebeet treckt. Doröver herut gifft dat tallriek lütt Beeken as den Hörder Bach, Rüpingsbach, Schondelle, Roßbach oder Körnebach, de in de eerst nömmt Strööms münnen oder to dat Intoogsrebeet vun de Lippe hörrn. Völ vun de Beeken hemm för de Afwaterentsörgen deent, wurrn aber in' Toog vun de Emscher-Renatureeren dör de Emschergenossenschaft nah un un nah wedder in hör naturnahen Tostand versett. Dör de Renatureeren wurrd dat Umfeld vun de Beeken düchtig upwert. Buterdem befind sück de Düörpm-Eems-Kanal (DEK, Gewässerkennzahl: 70501) as en Bundswaterstraat tüschen Düörpmer Stadthaben un Papenborg/Eems.[4]

Mit de Hallerey, den Lanstroper See, den Pleckenbrinksee un de Brunosee in dat Natuurschuulrebeet Beerenbruch sünd veer Seen eng mit de Bargbaugeschichte in Düörpm verknütt. Disse Waterflachen entstunnen dör Bargsenkungen. Wiederhen wurrn mit den Hengsteysee un Phoenix-See twee wiedere Seen künstlich herstellt.

Rebeet[ännern | Bornkood ännern]

Dat Stadrebeet vun Düörpm umfaat 280,401 km².[5] Dormit liggt Düörpm up Rang 26 ünner de flachengröttsten Städer un Gemeenden in Düütschland. Sien Flach wurrd in Noordrhien-Westfalen blots vun de Grootstäder Köln un Mönster un de Stadt Schmallenberg överboden.

Nahbergemeenden[ännern | Bornkood ännern]

Düörpm grenzt up 21 km an den Kreis Riäkelhusen mit de Städer Castrop-Rauxel in‘ Westen un Waltrop in‘ Nordwesten. Vun Norden bit Südosten is Düörpm up insgesamt 76 km vun den Kreis Unna mit de Städer Lünen in‘ Norden, Kamen in‘ Nordosten, Unna in‘ Osten, dr Gemeend Holzwickede as ok de Stadt Schwerte (beid in‘ Südosten) umklammert. Doran slutt sück de blots twee Kilometer lang Stadtgrenzt o de kreisfree Stadt Hagen direkt in‘ Süden an. In‘ Düörpmer Südwesten stött de Stadt över 17 km an den Ennepe-Ruhr-Kreis mit de Städer Herdecke un Witten. Genau in‘ Westen lggt sluutend de kreisfree Stadt Baukem, de Stadtgrenz is hier teihn Kilometer lang. Insgesamt umfaaat de Düörpmer Stadtgrenze somit 126 km.[6]

Politische Geographie[ännern | Bornkood ännern]

Stadtbezirke un Nahbergemeenden vun de Stadt

Düörpm is historsch en Deel vun Westfalen un liggt hüüd in dat BundslandNoordrhien-Westfalen. De Stadt is kreisfree un liggt in den Beriek vun den Regeerensbezirk Arnsbarg. Se hörrt sowohl den Landschapsverband Westfalen-Lippe as ok den Regionalverband Ruhr an. Dorneben is se noch Liddmaat in wiederen Zweckverbänden as den Verkehrsverbund Rhien-Ruhr, den Ruhrverband, de Emschergenossenschap oder den Lippeverband. Düörpm is en Böverzentrum in Noordrhien-Westfalen un Deel vun de europääsch Metropolregion Rhien-Ruhr.[7] Siet den 1. Januar 1975 gleedert sück de Stadt Düörpm in twalf Stadtbezirke.[8]

Dat sünd de dree Binnenstadtbezirke West, Nord un Ost as ok de de umgeven Ring ut den in Klocksinn (anfangend in‘ Norden) negen wiederen Bezirken Eving, Scharnhorst, Brackel, Aplerbeck, Hörde, Hombruch, Lütgendüörpm, Huckarde un Mengede. Elker vun disse Stadtbezirke wählt bi de Kommunalwahlen en Bezirksvertreeden un disse ut hör Reegen en Bezirksbörgermeester. In de Butenbezirken finnen sück buterdem Bezirksverwaltensstäen.

Ünnerhalv vun de Stadtbezirke wurrd de Stadt wieder in 62 statistisch Bezirke un de wedderum in all tosommen 170 statistische Ünnerbezirke ünnerdeelt. Buterhalv vun de Binnenstadtbezirke sünd de faken gliek mit de in de Stadt Düörpm ingemeeenten ehmals sülvständig Oortschapen. Neben disse offiziell Indeelen gifft dat ok noch de wieder ünner upführten urbanen Veertel.[9]

Klima[ännern | Bornkood ännern]

Düörpm liggt as ganz Düütschland in en gemäßigten Klimazoon. De Stadt wurrd den nordwestdüütschen Klimaberiek toordnete un befind sück up de Grenz tüschen de Klimabezirke Mönster- un Suerland un dormit in den Övergangsberiek tüschen atlantisch-maritimen un Kontinentalklima. Charakteristisch sünd milde Winter un relativ köhl Sömmer. De mittlere Johrestemperatur bedrocht 9–10 °C, de Nedderslagsmengt in‘ langjohrigen Dörsnitt 750 mm. Meestens kummt de Wind ut Südwest. De Nedderslääg sünd gliekmatig över dat Johr verdeelt, in‘ Winter domineert Duersamregen, in‘ Sömmer körtere, aber ergiebigere Regenschuern. Dementsprekend wurrd dat Maximum in‘ Juli mit 80–90 mm reckt, dat Minimum liggt bi 40–50 mm im Februar. Ok de Temperaturswankungen fallen mit ünner 20 °C ehrder minn ut, koltst Maand is de Januar mit −6 bit 11 °C, an‘ wamsten wurrd dat in‘ August mit 10–35 °C. In Düörpm wiesen sück klimatische Markmalen vun dicht besiedelt Rüüms; so billen sück bispeelswies för en Stadtklima typisch Wärmeinseln ut.[10].

Demografie[ännern | Bornkood ännern]

An‘ 31. Dezember 2013 hemm in Düörpm 575.944 Minschen leevt.[11] Dormit liggt Düörpm binnerhalv vun de Europääsch Union noch vör Essen up Rang 41 ünner de gröttst Städer, binnerhalv vun Düütschland up Rang 8 un in Noordrhien-Westfalen as gröttste Stadt vun dat Ruhrrebeet up Rang 3 achter Köln un Düsseldörp.

Düörpm hörrt to de europääsch Metropolregion Rhien-Ruhr, de mit good 10 Millionen Inwahner nah de Agglomeratschonen Moskau, London, Paris un Istanbul de fievtgröttste Agglomeratschoon vun Europa dorstellt. Binnerhalv vun disse Metropolregion is Düörpm Deel vun dat Ballungsrebeet Ruhr un geiht insbesünnere in‘ Westen flootend in de anner Städer vun dat Ruhrrebeet över. Lleen in den Beriek vun den Regionalverband Ruhr, den Zweckverband vun dat Ruhrrebeet, leven wedderum etwa 4,95 Millionen Minschen. Tellt man all de Nahbergemeenden, mit de Düörpm en direkt gemeensam Grenz verbinnen deiht, dorto, umfaat dat Rebeet etwa 1,65 Millionen Inwahner un würr för sück sülvst en Metropolregion billen. Ut de Inwahnertall ergifftt sück en Bevölkerungsdicht vun 2.085 Inwahner je km². Dormit liggt Düörpm düütschlandwiet up Rang 37 vun de Gemeenden mit de gröttst Bevölkerungsdicht.

De Inwahnerdicht binnerhalv vun dat Stadtrebeet is aber bannig ünnerscheedlich: to’n eenen is blots etwa en Sösstel vun dat Stadtrebeet besiedelt, womit sück för dissen Beriek en Bevölkerungsdicht vun 124 Inwahner je ha ergifft, to’n annern leven buterhalv vun den Binnenstadtberiek düütlich weniger Minschen pro Quadratkilometer as in de Binnenstadt un de Dicht nimmt vun Noord nah Süüd as ok vun West nah Oost af. De Werte hemm dorbi 2006 vun etwa 2.900 Inwahner je km² in den statistischen Ünnerbezirk Syburg (Stadtbezirk Hörde) bit to etwa 43.200 Inwahner je km² in‘ statistischen Ünnerbezirk Nordmarkt-Südost (Stadtbezirk Binnenstadt-Nord) reckt.[12]

Bevölkerungsstruktur[ännern | Bornkood ännern]

Vun de 581.308 Inwahner vun Düörpm sünd 51,03 % Fruen un 48,97 % Mannlüüd. All in dat Middelöller]] weer Düörpm Inwannerungsstadt, mit Anfang vun de Industriealiseeren steeg de Totoog aber enorm an. Ünner disse Inwannerer weer ok völ Polen un dormit eerstmals en groot Grupp vun nich düütsch-snacken Personen mit anner Religion, de sück aber letztlich assimileeren deen. Wiedere Anwarfen vun Gastarbeiter funnen vör allen in de 1960er Johren statt, um den Arbeitskräftebedarf in de Montanindustrie to decken. De Utlännerandeel vun de Stadt bedrocht luut de offiziell Tallen vun den Landsbedriev Information und Technik Nordrhein-Westfalen to’n 31. Dezember 2009 15,7 %. Dat is för westdüütsch Städer en dörsnittlich Wert. Ünner de Fruen liggt de Andeel bi 14,6 % un ünner de Mannlüüd bi 16,86 %.[13] In afsoluten Tallen sünd dat 92.778 Minschen ut 140 verscheeden Staaten, de in Düörpm leven. Nah en Ünnersöken vun de Stadt, allerdings mit Daten van‘ 31. Dezember 2007, stammen vun de 27,2 % ut de Europääsch Union, 35,0 % harrn de törksch, 7,4 % de poolsch un 4,8 % de greeksch Staatsangehörigkeit. Een Johr tovör harrn 61.945 wiedere Inwahner woll de düütsch Staatsangehörigkeit, hemm aber en Migratschoonsachtergrund, dat heet, so oder hör Öllern harrn nich vun Gebort an de düütsch Staatsbörgerschap. [14].

Ähnlich as bi de Bevölkerungsdicht wiesen sück binnerhalv vun dat Stadrebeet düütliche Ünnerscheede. To’n 31. Dezember 2005 hemm in den Stadtbezirk Binnenstadt-Noord etwa en Drüddel vun all Utlänner in Düörpm leevt. Ok in völ buteren Stadtdeelen in den Düörpmer Norden as etwa Eving (Utlännerandeel vu 22 %), Derne (Utlännerandeel vun 16 %) un Scharnhorst-Oost (Utlännerandeel vun 15 %) wahnen verhältnismäßig völ Utlänner. En extrem Siedelnsswoorpunkt buterhalv vun den Düörpmer Norden is de Siedlung Clarenberg in Hörde (Utlännerandeel vun 30,2 %). Upfallen deiht, dat wedderum in völ östlichen un südlichen Düörpmer Stadtdeelen as Grevel, Asseln, Bittermark un Höchsten de Utlännerandeel temelk leeg is. [12] In Düörpm gifft dat groot Ünnerscheede tüschen de verscheeden Natschonen, so is bispeelswies de Andeel vun EU-Börger an de Utlänner an‘ Stadtrand düütlich höhger. En besünner Grupp ünner de Utlänner in Düörpm stellen de an de Hoochschoolen inschreven utlännsch Studenten dor: se sünd meest blots för en lütten Tietruum in de Stadt un stammen to’n grooten Deel ut Asien un Afrika.[15] Insgesamt weer an de Technische Universität, Fackhoochschool, International School of Management un Fachooschool för Oekonomie & Management to dat Wintersemester 2012/2013 43.189 Studenten inschreven.[16]. 45,1 % vun de Inwahner sünd verheiraadt, 39,3 % ledig, 8,1 % verwitwet un 7,4 % schett.

Inkommens- un Leistungsstruktur[ännern | Bornkood ännern]

Enn‘ Dezember 2006 hemm 94.700 Düörpmer Leistungen nah dat Tweet Sozialgesettbook (Arbeitslosengeld II, Sozialgeld) kreegen, dat sünd 16,2 % vun de Gesamtbevölkerung. Besünners faken sünd Kinner bedrapen, 30,2 % vun de Kinner ut Düörpm leven in Familien ahn oder ahn utrecken Erwerbsinkommen.[17] Ok bi de Antall vun de Leistungsempfänger giift dat weer groot Schwankungen tüschen de Stadtbezirken. In völ nördlich Bezirken as etwa Eving, Lindenhorst un Nette is de Andeel an Leistungsempfängern un Arbeitslosen relativ hooch. In de nördliche Binnenstadt un in de Grootsiedlung Scharnhorst-Ost liggt disse Andeel sogor över 20 %. Dennoch gifft dat in‘ Norden ok eenig Stadtdeelen mit leeg Arbeitslosigkeit un hooch Inkommensdörsnitt as etwa Husen, Kurl, Grevel, Holthausen un Brechten. In‘ Düörpmer Süden hengegen herrscht blots in Hörde hooch Arbeitslosigkeit un in Düörpmer Osten blots in Wickede. [18].

De Öllersdörsnitt vun de Düörpmer Bevölkerung bedrocht etwa 43 Johr. De Jöögdquotient, also dat Verhältnis vun de ünner 20-johrigen to de erwerbsfähigen Bevölkerung bedrocht 34,5, de Oldenquotient, dat heet de Andeel vun de Personen mit 60 oder mehr Levensjohren betrucken up de erwerbsfähige Bevölkerung 47,0 un dat Afhängigkeitsverhältnis vun erwerbsfähiger to nich erwerbsfähiger Bevölkerung somit etwa 5:4.[19] Dat sünd Werte, as se ok för ganz Düütschland antodrapen sünd.

Inwahnerstatistik[ännern | Bornkood ännern]

Nahdem de Inwahnertall vun Düörpm eenig Johren lang torüchgahn dee, stiggt se intüschen weer an. 2013 steeg de Inwahnertall um zirka 4600 Inwahner an.[20] Up 1.000 Inwahner kommen 8,2 Neeborene, de Starvensrate bedrocht 11 Personen pro 1000 Inwahner un wurr dör en Wanderungsöverschuss vun insgesamt 841 Personen (2006) deelwies utgleeken. [21].

De dörsnittliche Kinnertall steeg vun 1,25 in dat Johr 1978 up 1,46 in dat Johr 1997. Sietdem is se weer up 1,33 in dat Johr 2009 rünnergahn.

Historie[ännern | Bornkood ännern]

Koppersteek vun Matthäus Merian vun de Stadt Düörpm van 1647

Stadtgeschichte[ännern | Bornkood ännern]

Old Stadthuus: Personifikatschon vun den Hannel mit Hansekogge un mittelöllerich Raathuus

Eerste Sporen vun Besiedlung up dat hüdige Düörpmer Stadtrebeet recken bit in de Jungsteentiet torüch. Düörpm wurr 882 dat eerste Mal as Throtmanni nömmt.[22] De Düörpmer Marktrechte wurrn eerstmals 990 nömmt. In dat 11. Johrhunnert wurr de Legende nah Reinoldus de Schuulpatron vun de Stadt.

Öldste bekannte Düörpmer Ansicht 1470

1152 funn in Düörpm en Hoffdag ünner König Friedrich Barbarossa, den lateren Kaiser statt.[23] In Folge dessen sünd vermehrt Handwarker un Hannelslüüd um de Königspfalz siedelt un hemm to de allmählich Stadtwurrn vun Düörpm bidragen. All in dat Johr 1200 wurr de hüdige Utdehnen vun de Stadtmidden vun 82h reckt un mit Stadtmüern befestigt. 1232 (oder 1231) keem dat aber to en grooten Stadtbrand. Vermootlich dör Brandstiften utlöst, hett dat de Stadt meest kumplett in Schutt un Asch leggt. Dat Füer hett woll vör allen in den dicht besiedelten Stadtkarn nördlich vun den Hellweg wüüt un nich blots de holten Hüüs vun de Krämer un Handwarker afbrennt, sonnern ok de steenern Reinoldikark. Dör den Brand gung ok dat Archiv vun de Stadt verloren un dormit ok sämtliche Oorkunnen ut de Tiet vör den Stadtbrand. De bi dissen Brand verloren gahn Privilegien vun Düörpm wurrn 1236 vun Friedrich II. nee maakt un de Stadt eerstmals as Rieksstadt (nipp un nau: „civitas nostra Tremoniensis imperalis“) betekent.

Düörpm üm un bi 1610 vun Detmar Muhler
Düörpm 1804

1293 wurr de Stadt dat Braurecht verleeht un en bispeelloos Entwicklung vun de Beerindustrie binnerhalv vun de Stadt fung an. Nah den groooten Stadtbrand wurr ok de Infloot vun de Düörpmer Börgerschap starker. De reck dorbi wiet över dat Stadtrebeet herut un weer dorbi so stark, dat um 1252 de baltische Stadt Memel ünner Mithülp vun Düörpmer Kooplüüd grünnd wurr un man ok dran docht harr de Stadt „Nee-Düörpm“ to nömmen. Disse Börgerschap bzw. Patriziat, de sück sülvstbewusst rempublicam Tremoniensem gubernantes (etwa: regeeren Herren vun den Staat Düörpm) nömmen dee, bestunnn ut inflootriek Familien as den Kleppings, Sudermanns, von Wickedes, Swartes, Muddepennings, vom Berges, Lembergs, Berswordts, Wales un Brakes. Letztere harrn allesamt exzellente Hannnelsbetrecken in ganz Europa un in‘ Speziellen nah England. De Vörmachtstellung vun de Düörpmer Kooplüüd führ sogor dorto, dat de König vun England, Eduard III. in dat Johr 1339 de engelsch Königskroon an en vun Düörpmer Kooplüüd führt Konsortium as Pfand geven dee.

1389 hett Düörpm de Groot Düörpmer Fehde gegen den Grafen von der Mark un den Arzbischop vun Köln as ok deren Verbündete överstahn, allerdings wurr langsam de wertschapliche Neddergang vun de Stadt inleit. De Dartigjohrig Krieg hett den Neddergang vörandreven un führ dorto, dat de Stadt to’n Ackerbörgerstädtchen heraf sunk un later sogor sien rieksstädtisch Freeheit verlor. De Inwahnertall vun Düörpm sunk dordör bitt o dat Johr 1793 up 4500 Inwahner. De ehmalge Free Rieksstadt keem dornah as Exklave to dat Fürstendom Oranien-Nassau. 1806 wurr Düörpm as Deel vun dat Groothartogdom Berg Sitt vun de Präfektur vun dat Ruhrdépartements. Nah den preußischen Sieg över Napoleon full Düörpm 1815 sluutend an de preußisch Provinz Westfalen. Hier wurr Düörpm 1817 Sitt vun en Landkreis binnerhalv vun den Regeerungsbezirk Arnsbarg, ut de Düörpm 1875 as Immediatstadt (Stadtkreis) utscheeden dee.

Eerst mit de upkommen Industrialiseeren to'n Anfang vun dat 19. Johrhunnert kunn de Neddergang uphollen wurrn. Nah de Oorkatasterupnahm ut dat Johr 1826 hemm binnerhalv vun de Wallanlagen circa 4000 Minschen in 940 Wahnhüüs un 453 Stallungen un Schküern leevt. Dat Stadtbild wurr präägt vun eng nich plaastert Straaten un Gassen un völ Fackwarkhüüs. Eenzig de veer groot middelöölerich Stadtkarken un eenig wenige steenern Profanbauten ween noch Tüüg vun dat groot kulturelle Arv vun de Vergangenheit. Af Midden vun dat 19. Johrhunnert fung mit de Köhlenförderung un Stahlverarbeitung de nee Upstieg vun Düörpm un de Wannel to en Industriestadt an. Sietdem de Cöln-Mindener Iesenbahn in dat Johr 1847 ehrn Deenst upnehm, wurr Düörpm to en wichtigen Verkehrsknütt in dat Ruhrrebeet. En wiederen wichtigen Bidrag to de wertschaplich Entwicklung hett 1899 de Eröffnung vun den Düörpm-Eems-Kanal un dormit vun den Haben leist.

Bild:SynagogeDortmund1905.jpg
Blick up den Hiltropwall mit Synagoog

All 1905 fung mit dat Ingleedern vun Körne en Well vun Ingemeendungen an, de mit dat Gesett över de kommunale Neeordnung vun dat Ruhrrebeet van 1928 ehrn Hööchtpunkt mit dat Ingemeenden vun de Hörde (de all 1340 Stadtrechte kreeg) recken dee. Dat Rebeet vun Düörpm liggt siet de Ingemeendungen van 1928 un 1929 to grötteren Deelen up dat Rebeet vun de ehmalge Grafschap Mark as up dat vun de ehmalge Free Rieksstadt Düörpm. Bit to den Utbröök vun den Tweeten Weltkrieg hett sück dat Stadtbild vun en Ackerbörgerstädtchen to en grootstädtisch Utsehn wannelt. Binnerhalv vun wenig Johren wurr dat Stadtzentrum dör den Neebau vun Hüüs, as den Koophuusneebau vun Althoff 1904, dat Krügerhuus 1912 oder dat gesamt Bahnhoffsumfeld dör den Bau vun en nee Hööftbahnhoff, Postamt un den Löwenhoff as Hannelszentrum oder städerbaulich Maatnahmen as den Dörbröök Hansastraat radikal verännert.

Wiels den Tweeten Weltkrieg wurr de Stadt mitsamt hör historsch Karken dör insgesamt 105 Luftangreep un mehr as 22.242 Tünnen Bomben in dat Zentrum to 98 Perzent in Schutt un Asch leggt. De hooch Perzenttall liggt deelwies in de acht Grootangreep begrünnd, in de de Stadt Düörpm as alleenig Teel in den Middelpunkt vun en Angreep rücken dee. De Grootangreep van' 12. März 1945 mit 1.108 Floogtüüch, beladen mit över 5000 Minen-Sprengbomben, gellt dorbi as gröttste konventschonell Bombenangeep, de weltweit je gegen en Stadt flagen wurr. Nah dissen letzten folgenswoor Angreep keem dat komplette sellschopliche un wertschapliche Leeven to Liggen. Nah Berichten ut de Tiet hett man sogor överleggt, de Binnenstadt nicht weer uptobauen.

Moderner Wedderupbau vun de Düörpmer Binnenstadt

De tatsächliche Wedderupbau wurr aber dör den in' Grund liggen vörhannen Infrastrukturleitungen un den doröver liggen Straaten bestimmt, de in den Nahkriegsalldag as Transport- un Verbinnensweeg toeerst rüümt wurrn. Somit wurr de Umgang vun de Binnenstäder as Wedderaupbau- un Modifikatschonsmögelkeit sehn, anstäe vun en kumpletten Neeplanung. Dat apenliche Bewusstween in de Nahkriegstiet weer aber vun den Wunsch präägt, de städtebauliche Situatschoon as Produkt vun de Industrialiseeren up de Grundreeten vun der middelöllerich Stadt nich to wedderhalen. Teel vun de Plaans in de Wedderupbaujohren weer somit en nee, apen un tokunftsfähig Düörpm, dat sück bewusst vun dat wat ween weer un dat old historsch Arv afsetten sull. Woll geev dat düchtigen Wedderstand ut de Düörpmer Bevölkerung aber völ stadtbildprägen Hüüs as dat Raathuus oder de Synagoog wurrn aber trotzdem afreeten bzw. nich wedder nee upbaut.

De Wedderupbau gung somit insgesamt sehn gau vöran, so dat 1950 de 500.000ste Inwahner boren wurr. De weltwiet Nahfraag nah Stahl un Iesen führ dorto, dat Düörpm all 1951 to de gröttst Industriestadt vun Noordrhien-Westfalen wurr. Bi en Arbeitslosenquote van 2,3 % herrsch 1952 Vullbeschäftigung un de hervörragen wertschaplichen Bedingungen trucken vermehrt Towannerer, insbesünnere Flüchtlinge ut de Oostrebeeden, an. 1956 tell Düörpm all 624.000 Inwahner. 1965 reck de Stadt mit 658.075 Inwahner en historschen Hööchtstand.

Oortsnaam[ännern | Bornkood ännern]

Düörpm wurr eerstmals in dat Werdener Urbar nömmt, dat tüschen 880 un 884 entstunn. De latiensch Inrag luut: Vörlaag:"-la.[24] Dornah gifft dat en groot Antall vun verscheeden, aber up den glieker Luutstamm torüchgahn Naams. Hör jewielige Gebruuk in de Borns is woll willkürlich un tofällig.[25]

Een Johr nah sien Upenholt in Düörpm stell de König Friedrich Barbarossa 1152 den Kölner Arzbischop Arnold II. von Wied en Oorkunn ut, de de latiensch Beteeken Vörlaag:"-la enthollt. De Beteeken Tremonia leit sück vun Throtmanni af. Man vermoot, datbi Gebruuk vun disse Beteeken de goot Klang un de vermeentliche Sinngehalt en Rull speelt hemm. De Naam würr sück denn ut de Wöör tres oder tria (plattdüütsch: dree) un moenia (plattdüütsch: Müer) tosommen setten wat sovöl as Dreemüernstadt bedüüd.[25]

Bowarken[ännern | Bornkood ännern]

Düörpm hett vele ole Karken ut’t Middelöller. De gröttste is de Reinoldikiärke an’n Westenhellweg. Tegenöver steiht de Marienkiärke. De annern twee bedüüdende Kiärken binnerhalv vun de Wall sünd de Propstiekiärk un de Petrikiärk. De öllste Kiärk in’t östliche Ruhrrebeet is St. Peter in Düörpm-Syburg.Een poor Meders wieder is de bekannte Speelbank, de imposante Kaiser-Willm-Denkmol un de Vincketoon. Von hier ut hett man een bannig schöönen Kiekut op de Münnung von de Lenne in de Ruhr un op de Hengsteysee met'm Koepken-Kraftwark.

Sport[ännern | Bornkood ännern]

In Düörpm is 1909 de Ballspeelverein Borussia Düörpm (BVB) gründ't wurrn.

Bekannt Lüüd ut disse Stadt[ännern | Bornkood ännern]

Literatur[ännern | Bornkood ännern]

  • Horst Appuhn: Dortmund. Hrsg.: Hermann Busen. Deutscher Kunstverlag, München 1970 (Westfälische Kunst).
  • Gustav Luntowski, Thomas Schilp, Norbert Reimann, Günther Högl: Geschichte der Stadt Dortmund. Hrsg.: Stadtarchiv Dortmund. Harenberg, Dortmund 1994, ISBN 3-611-00397-2 (Dortmunder Leistungen, Band 2).
  • Dieter Nellen / Christa Reicher / Ludger Wilde (Hg.): PHOENIX – Eine neue Stadtlandschaft in Dortmund. JOVIS Verlag, Berlin 2016, ISBN 978-3-86859-400-3

Weblenken[ännern | Bornkood ännern]

Commons-logo.svg Düörpm. Mehr Biller, Videos oder Audiodateien to’t Thema gifft dat bi Wikimedia Commons.

Enkeld Nahwiesen[ännern | Bornkood ännern]

  1. https://www.it.nrw.de/presse/pressemitteilungen/2015/pres_241_15.html afropen an' 8. Juli 2016
  2. http://www.studis-online.de/Studieren/art-1889-studentenstatistik2015.php afropen an' 8. Juli 2016
  3. https://web.archive.org/web/20130927150533/http://www.joneslanglasalle.de/Germany/DE-DE/Pages/NewsItem.aspx?ItemID=28700 afropen an' 8. Juli 2016
  4. Verteeken E, Lfd.Nr. 7 un 14 vun de Chronik, Wasser- und Schifffahrtsverwaltung des Bundes
  5. Landesdatenbank NRW, Werteabfrage. Stichtag 31. Dezember 2006.
  6. Statistisches Jahrbuch 2007. Fachbereich Statistik vun de Stadt Düörpm, 31. Dezember 2006, afropen an' 12. August 2016 (PDF, 1,57 MB).
  7. Landesentwicklungsplan Nordrhein-Westfalen 1995.
  8. „Gemeindeordnung geändert“, Landtag intern, 5. Johrgang, Utgaav 26 van‘ 18. Oktober 1974, S. 3–4, afropen an‘ 12. August 2016
  9. Stadt Dortmund, Fachbereich Statistik.
  10. [Geografie und Klima In: dortmund.de. Stadt Dortmund, afropen an‘ 15. August 2016
  11. Amtliche Bevölkerungsfortschreibung des Landesbetriebs Information und Technik Nordrhein-Westfalen per 31. Dezember 2013.
  12. 12,0 12,1 [1] Statistikatlas 2010: Dortmunder Stadtteile, Herutgever Stadt Düörpm, Fackberiek Statistik, 2010, afropen an‘ 16. Februar 2015, PDF 71,6 MB
  13. Angaven vun den Landsbedriev Information und Technik Nordrhein-Westfalen inklusive Staatenloser. De Stadt gifft to’n 30. Juni 2009 dorgegen den Utlännerandeel mit 12,5 % an (Fruen: 11,9 %, Mannlüüd: 13,1 %).
  14. [2] Fachberiek Statistik vun de Stadt Düörpm, afropen an' 18. August 2016 (PDF, 1,28 MB)
  15. http://www.tu-dortmund.de/uni/Uni/Zahlen__Daten__Fakten/Statistik/090824_Jahrbuch_web.pdf] Jahrbuch 2008, Technische Universität Düörpm Siet 106 van‘ 24. August 2009
  16. Studierende an Hochschulen. Vörbericht. Statistisches Bundesamt, 19. März 2009, afropen an' 23. August 2016 (PDF, 706,69 kB)
  17. http://www.dortmund.de/media/p/aktionsplansozialestadt/Bericht_zur_sozialen_Lage.pdf] Bericht zur sozialen Lage in Dortmund, Stadt Düörpm, Dezernat för Arbeit, Gesundheit un Soziales, Siet 63, afropen an‘ 17. August 2016 PDF 5,6 MB
  18. [3] Fachberiek Statistik vun de Stadt Düörpm, afropen an' 18. August 2016 (PDF, 1,28 MB)
  19. Bereknungen nah de Tallen vun den Landsbedriev Information und Technik Nordrhein-Westfalen to’n 31. Dezember 2006. Erwerbsfähige Bevölkerung meent hier Personen tüschen 20 un 60 Johren.
  20. [4] Dortmund mit steigenden Einwohnerzahlen, Stadt Dortmund, afropen an‘ 4. März 2014
  21. [5] Fachberiek Statistik vun de Stadt Düörpm, afropen an' 18. August 2016 (PDF, 1,28 MB)
  22. Rudolf Kötzschke (Hrsg.): Die Urbare der Abtei Werden a. d. Ruhr (= Publikationen der Gesellschaft für rheinische Geschichtskunde XX: Rheinische Urbare). Bd. 2: A. Die Urbare vom 9.-13. Jahrhundert. Hrsg. vun Rudolf Kötzschke, Bonn 1908, Nahdruck Düsseldörp 1978, Bd. 3: B. Lagerbücher, Hebe- und Zinsregister vom 14. bis ins 17. Jahrhundert, Bonn 1908, Nahdruck Düsseldörp 1978, Bd. 4,I: Einleitung und Register. I. Namenregister. Hrsg. vun Fritz Körholz, Düsseldörp 1978, Bd. 4,II: Einleitung, Kapitel IV: Die Wirtschaftsverfassung und Verwaltung der Großgrundherrschaft Werden. Sachregister. Hrsg. vun Rudolf Kötzschke, Bonn 1958
  23. Heinrich Gottfried Gengler: Regesten und Urkunden zur Verfassungs- und Rechtsgeschichte der deutschen Städte im Mittelalter. Erlangen 1863, S. 834–882.
  24. Zitat-Fehler: Ungülligen Tag <ref>; is keen Text för Refs mit den Naam Reimann1 angeven.
  25. 25,0 25,1 Zitat-Fehler: Ungülligen Tag <ref>; is keen Text för Refs mit den Naam Reimann2 angeven.