Sünnsystem

Vun Wikipedia
Wesseln na: Navigatschoon, Söök

Dat Sünnsystem faat allns tosamen, wat in den Influss von de Sünn steit. Se is in die Mitt vun dat Sünnsystem und tütt wegen de Gravitatschoon (oder ok Sworkraft) naamt ward, de Planeten an, de sik üm de Sünn dreit. In de Mitt steiht se deswegen, wiel se de meiste Masse hett.

To dat Sünnsystem warrt toeerst mal de Planeten tellt, vun de bit August 2006 negen kennt hefft. Man seggt to dat Sünnsystem ditwegen ook Planetensystem. Siet August 2006 ist dat System noch een beten anners indelt, weil man Pluto nich so rech bi de Planeten hebben wull. Nu gifft dat blots noch 8 „normale“ Planeten, dorvör is aver de niege Klass vun de Dwargplaneten hintokummen, wo nu (134340) Pluto nu rin hörrt tosammen mit (1) Ceres, (136199) Eris, (136108) Haumea un (136472) Makemake. De Nummern hörrt to den Nam dorto un sünd en Teken, dat sik dat hier nich üm en „normalen“ Planeten handelt.

Biller vun de hüüt noch 8 Planeten in uns Sünnsystem tosamm in en Montage. De Fotos weern vun Ruumsonden maakt.

Üm de meesten vun de Planeten kreist ook noch een oder meer lüttere Maanden, so as de Eer ok een Maand hett. Und denn gift dat ook noch de lütteren Planeten, de as Asteroiden betekent warrt. De sünd meest nich grötter als een paar Kilometers und findt sik to den gröttsten Deel twüschen den Mars und den Jupiter. Welke kaamt aber ok dwars de Bahn vun den Mars, und en poor sogar ok noch dwars de Eerdbahn, wat mitünner gefährlich warrn kann, wenn mal so en Asteroiden de Eer to nah kummt.

Vun wieter weg, achter de Bahnen von Neptun und Pluto warrt noch en gröttere Tall vun Asteroiden vermodt. Dor schall sik ein flache Schiev befinnen, de Kuipergördel nöömt warrt. De Wetenschopplers glövt, dat een Deel vun de Asteroiden dorher kummt, wenn een von de Planeten dicht bi kummt und mit sien Gravitatschoon trekkt. Man hett al welke grote Kuiper-Gürtel-Asteroiden funnen, so as (50000) Quaoar, (90482) Orcus oder (90377) Sedna, de 1000 bet 2500 km in Dörmeter meten doot. Dorünner warrt ok noch eenige Dwargplaneten vermodt.

Meest genau so groot as de Asteroiden sünd de Kometen, de hebbt ober in Vergliek noch mehr Ies und andere Materie üm een fasten Karn rüm. Wenn de dicht an de Sünn rankaamt, schmült dat Ies und verdampt, so dat een Komet denn een Steert oder Schwief utbülden doot. De Kometen hebbt meest ook een veel weniger runde Bahn. Man munkelt, dat de Kometen vun noch wieder wech kamen doot ut en Oort Wulk, de as en holl Kugel üm dat Sünnsystem licht und vun de Wetenschoplers Oortsche Wulk nöömt warrt.

Und denn gifft dat noch masse lütten Kram, wat so twüschen all de Planeten, Kometen un Asteroiden rümflücht: Gas, lütte Stoffkuurns de man een paar Millimeter lütt wesen kunnt, aber ok all von de Sünn un ehr grote Gravitatschoon tosam hollen warrt, und dormit ook to dat Sünnsystem mit dortohöört.