Mehrtall

Vun Wikipedia
Wesseln na: Navigatschoon, Söök

Mehrtall (latiensch: Plural) is en Antall in de Grammatik. De Mehrtall is en grammatische Form, de bruukt warrt, wenn dat üm veel Lüüd oder Saken geiht.

De Grenzen, för wat för Tallen de Mehrtall bruukt warrt, köönt vun Spraak to Spraak verscheden wesen un ok vun’n Kontext afhängen. In dat Plattdüütsche un vele annere Spraken fangt de Mehrtall bi mehr as een an, dat heet denn annerthalf Hüüs. In annere Spraken fangt de Plural eerst mit twee an. Op Greeksch dee een dorvun annerthalf Huus seggen un eerst bi twee heet dat denn Hüüs. Bi Spraken mit Twee-, Dree- oder Veertall fangt de Mehrtall deelwies eerst bi Tallen grötter as twee, dree oder veer an. Dat gifft aver ok Spraken, bi de disse annern Antallen keen Plicht sünd, so dat de Spreker sik utsöken kann, wat he to’n Bispeel de Tweetall oder de Mehrtall bruken will, wenn dat üm twee geiht.

Anners as dat Plattdüütsche to’n Bispeel maakt welk Spraken ok Ünnerscheed’ twischen de Mehrtall, de all Saken vun de Soort meent, un de Mehrtall, de blot welk vun de Saken vun de Soort meent. Disse Spraken köönt also dör en extra grammatische Form den Ünnerscheed twischen Anna ehr Kinner Max un Moritz (all ehr Kinner, annere Kinner hett se nich) un Anna ehr Kinner Max un Moritz (aver nich Trina, wat ehr drüdd Kind is) düüdlich maken.

De Mehrtall gifft dat vör Substantive, Pronomen un Verben in’t Plattdüütsche, aber ook in anner Spraken as in Düütsch, Franzöösch, Latiensch usw.

Substantive[ännern | Bornkood ännern]

In’t Plattdüütsche wörd de Mehrtall von Substantiven faken dör dat Anbacken vun en Suffix tostann bröcht. So'n Suffixen sünd -en, -e, -s oder -er. Kann aber ok angahn, dat de Mehrtall mit en Ümluut andutt warrt, oder dat de Mehrtall tostann bröcht warrt dör dat Ännern vun den Vokal, dat heet, he warrt länger oder dörch een anner uttuuscht. Manchmal is dat aber ok gor nich an dat Wort sülben to sehn. Un denn gifft dat ok noch de Endung -lüü bi en poor Wöör.

Endung Eentall Mehrtall
-e een Schwien twee Schwien-e
-en een Stroat twee Stroat-en
-s een Söhn twee Söhn-s
-er een Huus twee Hüüser
Ümluut een Dochter twee Döchter
Ümluut een Schipp twee Scheep
Längung een Dag twee Daag (dumpes a)
unverännert een Swien twee Swien
-lüü een Mann twee Mannslüü

De Mehrtall kann von Dialekt to Dialekt in't Plattdüütsche ünnerscheedlich sien, t. B. as in Huus. Dor gifft dat denn Hüüser, Hüüs, Huusen usw. Een poor Wöör warden bloß in de Mehrtall bruukt, so as Lüü un Öllern. Disse Wöör hebbt denn keen Eentall un warrt ok Pluraliatantum nöömt.

In anner Spraken is dat all wedder verscheeden. Dat Düütsche kennt bannig vele Endungen vör de Mehrtall. Un denn gifft dat so as in’t Plattdüütsche den Ümluut, oder dor ward gor nix verännert.

Endung Eentall Mehrtall
-e Jahr Jahre
-en Staat Staaten
-er Wald Wälder
-n Mutter Muttern
-s Auto Autos
Ümluut Mutter Mütter
Unverännert Kuchen Kuchen

Dat kann denn ok noch in Kombinatschon mit en Ümluut stahn: Maus – Mäuse usw. Der Mehrtall kann bi Wöör, de sick gliek anhöört, denn ok ünnerscheedlich wesen, wiel de een verscheeden Bedüüden hebbt: Mütter (Moder) – Muttern (Mudder).

In Engelsch warrt tomeest en –s anbackt: car – cars (Auto). Dat gifft aber ok Utnahmen: mouse – mice (Muus), goose – geese (Goos).

In Französch warrt oft ok bloß –s nahmen: fil – fils (Jung) aber bi -au un -eau is dat denn en –x: cadeau – cadeaux (Geschenk). Ok hier gifft dat wedder Utnahmen: œil - yeux (Og).

De Artikel in Düütsch un Franzöösch wiest denn ok up de Antall hen, also, ob dat nu Een- oder Mehrtall wesen schall: der Kuchen – die Kuchen oder le fils – les fils. In’t Plattdüütsche is dat blots bi Neutra so: dat Kind – de Kinner. Maskulina un Feminina hebbt in Een- un Mehrtall den sülvigen Artikel: de Straat – de Straten. In Engelsch is gor keen Ünnerscheed: the car – the cars. Dat gifft ok Spraken, de blots Endungen anbacken un gor keen Artikel hebbt, t. B. Latiensch: puer – pueri (Jung).

Pronomen[ännern | Bornkood ännern]

Pronomen stahn öfters vör Substantive. Dorüm gifft dat von Personalpronomens ok Een- un Mehrtall. Dat is ok in’t Plattdüütsch so:

Eentall Mehrtall
ick wi
du ji
he, se, dat se

Wenn nu de Personalpronomen as Objekt bruukt warrt, denn sünd de Formen wat anners:

Eentall Mehrtall
mi/mik/mek uns
di/dik/dek jo/juch
em/hem, ehr/hör, dat ehr/jem

Dat gifft aber ok Spraken, de eenfach an dat End von dat Verb wat anbacken un denn gor keen Personalpronomens bruuken doot. Dat warrt ok in dissen Artikel wiest, kiek eenfach ünner Verben.

Ok von de Possessivpronomen kann man de Mehrtall billen:

Eentall Mehrtall
mien uns
dien juch
sien, ehr ehr

Verben[ännern | Bornkood ännern]

Bi Verben warrt de Mehrtall dörch de Konjugation wiest. Wenn dat Substantiv oder Pronomen in Mehrtall steiht, denn möt dat in vele Spraken ok bi dat Verb so wesen. Dat warrt ok Kongruenz nöömt. In’t Plattdüütsche süht dat denn bi’t Verb seggen so ut:

Eentall Mehrtall
ick segg wi seggt/seggen
du seggst ji seggt/seggen
he/se/dat seggt se seggt/seggen

In Westen warrt de Mehrtall in Präsens (Nu-Tiet) mit -t seggt, in Osten mit -en. In Präteritum (vergangen Tiet) is dat denn blots -en.

In Latiensch un anner Spraken kriggt dat Verb wat anbackt, wat denn up Tiet, Mehrtall un Person henwiest:

Eentall Mehrtall
laudo laudamus
laudas laudatis
laudat laudant