Marcus Zuerius van Boxhorn

Marcus van Boxhorn (Portree uut’n 17. Jhd. vin Adrianus Hofferus, druckt vun Dubordieu/J. Suijderhoef)

Marcus Zuerius van Boxhorn (ook Marcus Suerius Boxhorn; * 28. August 1612 oder 1602 in Bergen op Zoom; † 3. Oktober 1653 in Leiden) weer een nedderlannschen Geleerten un Perfesser för Eloquenz.

He is bekannt as de Eersten, de de Verwandtschop twüschen die indoeuropääschen Spraken opdeckt un de Existenz vun ene oole gemeensame Oorspraak annamen het, de he „Skythisch“ nööm. In siene Hypothees faat he Nedderlandsch, Greeksch, Latiensch, Persisch un Düütsch, later ook de slaawschen, keltschen un baltschen Spraken to ene Grupp tohoop. Daargegen het he Spraken as Hebrääsch, dat dunntomalen meist för de Oorspraak vin heel de Minschheid gull, bi siene Hypothees uutslaten.

Leven un akadeemsche Loopbaan

Boxhorn wuur den 28. August 1612 in Bergen op Zoom boren. He besöch de Scholen in Leiden. He schreev latiensche Gedichten un ook Kommentaren to röömsche Warken. 1632 wurr he op den Leerstool för Eloquenz an de Universität Leiden beropen. 1636 överneem he de Verwalten vun dat collegium oratorium in Leiden. 1648 wurr he daar Nofolger vun Daniel Heinsius , enen Perfesser för Historie. He starv 1653 in Leiden.

Indo-skythsche Theorie

Boxhorn schreev vele Warken, besünners över de Geschicht vun siene Heimat. In de Nawelt is he man vöör allen bekannt worrn, üm dat he de Verwantschop vun verschedene europäasche un asiaatsche Spraken ruutkennt het. Daarto tell he de germaanschen, de „illyrsch-greekschen“ un itaalschen Spraken as ook dat Persische, later ook de slaawschen, keltschen un baltschen Spraken. Marcus Zuerius van Boxhorn weer een vun de wichtigsten histoorschen Spraakwetenschoppers, eer dat sik Indogermanistik oder de histoorsch komparative Spraakwetenschop allgemeen as Fack ruutbildt harrn. Mit siene indo-skythische Theorie sett he den Grundsteen för dat hüdige Verständnis vun de indoeuropääsche Spraakfamilie. In’t 17. Jaarhundert unnersöch he eerst ene möögliche geneetsche Verwandtschop vun europäasche Spraken. Na siene Ansicht weren Spraken as Greeksch, Latiensch, Walisisch, Düütsch, Russisch, Keltsch, Törksch, Lettsch, Litausch un ook Persisch op ene gemeensame Oorspraak torüggtoföhren. Siene indo-skythsche Theorie beschreev van Boxhorn to’n eersten Maal 1637 in enen Breev an sienen Fründ Claudius Salmasius, de later ook dat Sanskrit to de Theorie dorto toföög. 1647 publizeer van Boxhorn siene Theorie in dree Deelen.

To disse Tied harrn vele Minschen noch de Ansicht, dat Hebrääsch de Oorspraak vun de Minschen weer. Disse Annam stütt sik meist op bibelsche Achtergrünn. Twee Landslüüd vun van Boxhorn, Johannes Goropius Becanus un Adriaan van Schrieck, harrn daargegen de Ansicht, dat Nedderlannsch disse Oorspraak weer. Disse Theorie leen van Boxhorn af un gung vun een gemeensame Oorspraak vun Latiensch, Greeksch, Germaansch, Russisch, Walisisch, Lettisch, Litauisch, Törksch un Persisch uut, de he Skythisch nööm. Anner Spraken slööt he uut disse Spraakfamilie uut. He weer nich de Menen, dat all Spraken vun een eenzige Spraak afstammt.

Van Boxhorn maak siene Theorie to’n eersten Ma in enen Wark över de Göddin Nehalennia, ehr Statuen un Altären, de in Januar 1647 in de nedderlannsche Provinz Seeland funnen wurrn, vullstännig publik. Van Boxhorn befaat sik mit den Oorsprung vun den Naam Nehalennia, de bit vundaag nich klaar is. Den eersten Deel vun sien Wark schreev he as enen apenen Breev an de Gräfin Amalie zu Solms-Braunfels, in den drüdden Deel verklaar he denn siene indo-skythsche Theorie un stellt de Bewiesen daarför daar.

As Inspiratschoon för siene Theorie dee em ünner annern dat Lexicon Symphonum, dat 1537 in Basel vun den böhmschen Humanisten Sigismund Gelenius ruutbrocht worrn Weer. An de Universität Leiden harr man sik al vöör Van Boxhorn mit de geneetsche Verwantschop vun Spraken un Spraakgruppen befaat. 1575 ünnerwees Franciscus Raphelengius der Ältere siene Studenten över Gemeensamkeiden vun dat Persische mit de germaanschen Spraken, de op ene Verwantschopn henwiesen köönt. Disse Idee wurr later in Leiden vun Bonaventura de Smet un Johann Elichmann wedder opnamen. In de Bökeree vun sienen Fründ Petrus Scriverius funn van Boxhorn dat Lexicon Symphonum un ook Warken vun Rudolphus Agricola, Johannes Aventinus un Hadrianus Junius, de sik mit de Verwantschop vun daiensch sche, Latiensche un Germaansche befaat.

Een Joaarhunnerd na van Boxhorn siene Theorie hett de Franzos Gaston-Laurent Cœurdoux den grammatikaalschen Bewies för ene Verwantschop vun dat Sanskrit mit de indo-skythischen, dat heet indogermaanschen Spraken levert. 1771 funn he Kognaten vun dat Verb „wesen“ opSanskrit un op Latiensch. In Düütschland wurr de Theorie al 1686 in de Dissertatschlkn vun den Schweden Andreas Jäger verbreidt. In England wurr se to’n Anfang vun’t 18. Jaarhundert bekannt un vun Lord Monboddo (James Burnet) verbreidt. Dör siene Schriften inspireert befaat sik ook Sir William Jones mit de indogermaansche Theorie. Dör sien Ansehn binnen de brietsche Kolonialverwalten wunn he veel Bekanntheid mit sien Uutsaag över de Verwantschop vun Sanskrit mit Greeksch un Latiensch. Ook wenn Jones sülvst keen egen Unnersöök bedreev, verwees he op de Warken vun Monboddo, döör de he van Boxhorn siene Resultaten kennenleert harr.

Methodik

Den gemeensamen Oorsprung vun Spraken to bewiesen, vergleek van Boxhorn Etymologien, Flekschoonsmunster un Grammatiken vun Greeksch, Latiensch, Persisch, Ooldsassisch, Nedderladsch un Düütsch, Gootsch, Russisch, Däänsch, Sweedsch, Litausch, Tschechsch, Kroaatsch un Walisisch. He funn Gemeesaamkeiden, de för ene geneetsche Verwantschop vun disse Spraken spreekt. Van Boxhorn weer de eerste, de nich bloots Greeksch, germaansche, romaansche un slaawsche Spraken in de Spraakfamilie inslööt, man ook Persisch, Sanskrit, Keltsch un Baltsch.

Marcus Zuerius van Boxhorn vergleek nich bloots lieke Wöör in verschedene Spraken, man ganze Flekschoonsmunster un Grammatiken. He harr der Ansicht, dat he de Verwantschop vun Spraken mit systemaatsche grammatische Gemeensamkeiden bewiesen kann un dat so’ne Gemeensaamkeiden wichtiger sünd as Wöör, de op enanner liken doot. He weer de Begrünner vun de Methood för de Unnersöök vun Spraken, de vundaag as komparative Methood bekannt is.

Van Boxhorn seeg Spraak as een orgaansch Systeem un waarschau vöör Leen- un Wanderwöör, de Inflood op den Vergliek vun Spraken nemen köönt. Faken würden falsche Theorien to de Verwandschop vun Spraken op Grundlaag vun lieke Wöör, de man as Leenwöör övernamen wurrn, maakt. So’ne falschen Theorien wull van Boxhorn döör den systemaatschen Vergliek vun Flekschooonsmorphologie un anner grammatsche Kennteken tovöörkamen.

Schriften (Uutwahl)

• Theatrum sive Hollandiae comitatus et urbium nova descriptio. 1632.
• Quaestiones romanae. 1637.
• Historia obsidionis Bredae, et rerum anni M.DC.XXXVII gestarum. 1640. 176 S.
• Chronijck van Zeelandt, eertijdts beschreven door d'heer Johan Reygersbergen, nu verbetert, ende vermeerdert. 2 Bände. Middelburg 1644. Bd. 1: 471 S., Bd. 2: 620 S.
• Nederlantsche historie. Eerste boeck, behelsende de eerste veranderingen in de godsdienst ende leere, neffen de harde vervolgingen daer over ontstaen in de Nederlanden, voor ende tot de tijden toe van keiser Karel de Viifde. Leiden 1644. 214 S.
• Bediedinge van de tot noch toe onbekende afgodinne Nehalennia over de dusent ende meer jaren onder het sandt begraven, dan onlancx ontdeckt op het strandt van Walcheren in Zeelandt. Willem Christiaens vander Boxe, Leiden 1647. 32 S.
• Antwoord van Marcus Zuerius van Boxhorn, gegeven op de Vraaghen, hem voorgestelt over de Bediedinge van de afgodinne Nehalennia, onlancx uytghegeven, in welcke de ghemeine herkomste van der Griecken, Romeinen ende Duytschen Tale uyt den Scythen duydelijck bewesen, ende verscheiden Oudheden van dese Volckeren grondelijck ontdekt ende verklaert worden. Willem Christiaens vander Boxe, Leiden 1647. 112 S.
• De Graecorum, Romanorum et Germanorum linguis earumque symphonia dissertatio. ex officina Guilielmi Christiani, Leiden 1650.
• Historia universalis sacra et profana, a Christo nato ad annum usque MDCL. Leiden 1651. 1072 S.
• Originum Gallicarum liber. In quo veteris et nobilissimae Gallorum gentis origines, antiquitates, mores, lingua et alia eruuntur et illustrantur. Cui accedit antiquae linguae Britannicae lexicon Britannico-Latinum, cum adiectis et insertis eiusdem authoris Adagiis Britannicis sapientiae veterum Druidum reliquiis et aliis antiquitatis Britannicae Gallicaeque nonnullis monumentis. 2 Bände. apud Ioannem Ianssonium, Amsterdam 1654. Bd. 1: 116 S., Bd. 2: 120 S.
• Epistolae et poemata. ex off. C. Commelini, Amsterdam 1662.
• Epistola de persicis Curtio memoratis vocabulis eorumque cum germanicis cognatione, praefatione, notis et additamentis instructa a Jo. Henr. von Seelen, mit William Burton, Λείψανα veteris linguae persicae, quae apud priscos scriptores graecos et latinos reperiri potuerunt. apud P. Boeckmannium, Lubecae [Lübeck?] 1720.

Literatuur

• Lyle Campbell / William J. Posner: Language Classification. History and Method. Cambridge University Press, Cambridge 2008.
• Daniel Droixhe: La linguistique et l’appel de l’histoire, 1600–1800. Rationalisme et révolutions positivistes. Droz, Genf 1978.
• Daniel Droixhe: Boxhorn's Bad Reputation. A Chapter in Academic Linguistics. In: Klaus D. Dutz (Hrsg.): Speculum historiographiae linguisticae. Kurzbeiträge der IV. Internationalen Konferenz zur Geschichte der Sprachwissenschaften (ICHoLS IV), Trier 24-27 1987. Nodus, Mönster 1989. S. 359–84.
• Daniel Droixhe: „Boxhorn“, in: R. E. Asher (Hrsg.): The Encyclopedia of Language and Linguistics. Pergamon Press, Oxford 1994.
• Daniel Droixhe: Souvenirs de Babel. La reconstruction de l’histoire des langues de la Renaissance aux Lumières. Académie royale de langue et de littérature françaises de Belgique, Brüssel 2007.
• R. H. F. Hofman: „Marcus Zuerius Boxhorn (1612-1653)“, in: L. Toorians (Hrsg.): Kelten en de Nederlanden van prehistorie tot heden. Peeters, Leuven/Paris 1998. S. 149–167.
• George van Driem: Languages of the Himalayas. An Ethnolinguistic Handbook of the Greater Himalayan Region. Brill, Leiden 2001. S. 1412.
• B. van Wayenburg: Marcus van Boxhorn. Uitvinder van de Europese oertaal. In: Mare di libri 32 2004.

Weblenken

Marcus Zuerius van Boxhorn. Mehr Biller, Videos oder Audiodateien to’t Thema gifft dat bi Wikimedia Commons.

• Vörlaag:DDB
• Vörlaag:VerzDtDrucke
• Franz Xaver von Wegele: Boxhorn, Marcus Suerius. In: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Band 3, Duncker & Humblot, Leipzig Vörlaag:ADB/Jahr, S. 218.