Internatschonal Phoneetsch Alphabet

Vun Wikipedia
Wesseln na: Navigatschoon, Söök
IPA-Tabell (engelsch)

Dat Internatschonale Phoneetsche Alphabet (IPA) is en phoneetschet Alphabet. Dat meent, dat dat en Sammeln vun Tekens bargt, mit de de Luden vun alle minschlichen Spraken fast exakt beschreven un noteert warrn köönt. Dat Alphabet is vun de International Phonetic Association kreeert worrn un is dat vundaag op't wiedeste verbredte Luutschriftsystem.

De aktuellen IPA-Tekens un jemehr Utspraak sünd in düsse List vun de IPA-Tekens tohoopschreven.

Bedüden in de Praxis[ännern | Bornkood ännern]

Dat IPA maakt dat bannig lichter, de Utspraak in Wöörböker un Lexika dartostellen. Bi dat Lesen vun IPA-Texten is aver ok Acht to geven: Bi manke Spraken, to'n Bispell dat Franzöösche, gifft dat en allgemeen akzepteerte Standardutspraak (Orthophonie), bi annere Spraken nich. Ok wenn dat en fastsette Utspraak vun dat Amt gifft, will dat nich menen, dat de ok in'n Alldag bruuklich is. De Bandbreed vun een Luut kann veel gröter wenn (to'n Bispell in dat Düütsche de Ennen -er) as de Ünnerscheed vun ähnlichen Luutteken. Wat in een Spraak as korrekt oder falsch, as normal oder frömd, as verstännlich oder unverstännlich opfasst warrt, is för elkeen, de de Spraak blots selten oder noch nie nich höört hett, nich to estemeren.

In Wöörböker warrt nich selten en vereenfachte Tekensett bruukt, üm Leser ahn Vörkennis nich to verbiestern. So maakt Cassell’s German Dictionary keen Ünnerscheed mang de verschillenen Utspraken vun dat düütsche r, un ok nich vunwegen de apenere Utspraak vun en korten a, i, u un ü gegenöver de jewelig lange Vokal. De Utspraak vun dat engelsche no warrt vun Traditschoon wegen allgemeen as [nou] weddergeven, ofschoonst in dat brittsche Engelsch in Wirklichkeit eher [nəʊ̯] seggt warrt. Butendem warrt ok nich beacht, dat in manke Spraken ahn []-(sch)-Luut dat s mehrst eher as [ɕ] (jichtenswo twischen s [s] un Ich-Luut [ç]) utsproken warrt, to'n Bispell in't Europa-Spaansche un in dat Neegreeksche

Nipp un nau, as se lett, is de IPA-Notatschoon ok nich. To'n Bispell is dat [ʉ] in engl. book en blots wat zentraleret [u], in dat norweegsche un sweedsche Woort sund en blots wat zentraleret [y].

Tekentoorrnen vun de Luden un Luuttekenverwiedern[ännern | Bornkood ännern]

De IPA-Tekentabell bruukt ünner anneren Bookstaven vun dat latiensche un greeksche Alphabet, deelwies ok in afwannelt Formen. Jeed Teken betekent dörbi en Luut oder beschrifft en al angevenen Luut neger, de in en Spraak vun de Welt en Woort vun en anneret ünnerscheedt.

Dat internatschonale phoneetsche Alphabet is sprakenövergriepen; dat föhrt dörto, dat de Toorrnen vun en Teken na en Luut in en bestimmten Spraak nich op Dwang mit de Luuttoorrnen vun datsülvige Teken in't IPA identisch is. So steiht bispellswies dat Teken [ç] in't IPA för de Utspraak vun de Bookstavenfolg ch in dat düütsche Woort "ich", ofschoonst dat IPA-Teken för de düütsche Orthographie frömd is; för de Transkriptschoon vun dat Franzöösche, den sien Orthographie „ç“ as stimmloos "s" kennt, bruukt een dat Teken aver nich, wieldat dat de Luut [ç] dör nich gifft.

De Sünnerteken vun't Alphabet worrn in Unicode in de Beriek vun U+0250 bet U+02AF opnahmen.

Vokalen[ännern | Bornkood ännern]

  vörn bina
vörn
zentraal bina
achtern
achtern
unr. run. unr. run. unr. run. unr. run. unr. run.
slaten i y     ɨ ʉ     ɯ u
bina slaten     ɪ ʏ       ʊ    
halfslaten e ø     ɘ ɵ     ɤ o
middel         ə        
halfapen ɛ œ     ɜ ɞ     ʌ ɔ
bina apen æ       ɐ        
apen a ɶ             ɑ ɒ

Verwielt de Muuswieser blangen en Teken in düsse Tabellzell, warrt sien Unicode-Weert wiest; geiht een een op dat Teken, kriegt he denn so en korte Beschrieven as Tooltip (Feld blangen de Muuswieser).

Süh ok: Hööftvokal, Vokaltrapez

Konsonanten[ännern | Bornkood ännern]

Bi de Konsonanten sünd verschedene Luftstroommekanismen to ünnerscheden.

De pulmonalen Konsonanten warrt mit utströmen Atenluft (dat heet: Luft ut de Lung) maakt (pulmonal-egressiv). To düsse Gruup tellt de mehrsten Konsonanten. Bi de Ejektiven un Implosiven warrt de Luftstroom dörgegen dör Bewegen vun de Kehlkopp maakt. Bi de Ejektiven beweegt sik de Kehlkopp na baven, sodat Luft utströömt (glottal-egressiv); bi de Implosiven beweegt he sik na ünnen, sodat Luft inströömt (glottal-ingressiv). Klickluden (mannigmal ok as "Avulsiven" oder in't Engelsche as "clicks" betekent) kümmt dordör, dat Tong un Gumensegel en afslaten Hohlruum billt, de dör en Trüch- un Daalbewegen vun de Tung gröter maakt warrt. Bi't Apen vun de Hohlruum finnt en Druckutgliek statt (Luft ströömt rin, daher velar-ingressiv), sodat en Luut maakt warrt.

Pulmonale Konsonanten[ännern | Bornkood ännern]

  bilabial labio-
dental
dental alveolar post-
alveolar
retroflex palatal velar uvular pha-
ryngal
glottal
stl. sth. stl. sth. stl. sth. stl. sth. stl. sth. stl. sth. stl. sth. stl. sth. stl. sth. stl. sth. stl. sth.
Plosiven p b         t d     ʈ ɖ c ɟ k ɡ q ɢ     ʔ  
Nasalen   m   ɱ       n       ɳ   ɲ   ŋ   ɴ        
Vibranten   ʙ           r                   ʀ        
Taps/Flaps       ѵ       ɾ       ɽ                    
Frikativen ɸ β f v θ ð s z ʃ ʒ ʂ ʐ ç ʝ x ɣ χ ʁ ħ ʕ h ɦ
laterale Frikativen             ɬ ɮ                            
Approximanten       ʋ       ɹ       ɻ   j   ɰ            
laterale Approximanten               l       ɭ   ʎ   ʟ            

Verwielt de Muuswieser blangen en Teken in düsse Tabellzell, warrt sien Unicode-Weert wiest; geiht een op dat Teken, kriegt he denn so en korte Beschrieven as Tooltip.

De Afkörten "stl." steiht hier för stimmlos un "sth." för stimmhaft.

Düster achterleegte Felders betekent physioloogsch unmöögliche Artikulatschoon. To'n Bispell is en glottalen Nasal unmööglich, wieldat bi en Versluss vun de Stimmlippen keen Luft dör de Nees rutströmen kann usw.

Nich-pulmonale Konsonanten[ännern | Bornkood ännern]

Klicks
Teken Unicode-Code Bedüden
[ʘ] U+0298 bilabialen Klick
[ǀ] U+01C0 dentalen Klick
[ǃ] U+01C3 postalveolaren Klick
[ǂ] U+01C2 palatoalveolaren Klick
[ǁ] U+01C1 lateralen alveolaren Klick
Implosiven
Teken Unicode-Code Bedüden
[ɓ] U+0253 stimmhaften bilabialen Implosiv
[ɗ] U+0257 stimmhaften dentalen/alveolaren Implosiv
[ʄ] U+0284 stimmhaften palatalen Implosiv
[ɠ] U+0260 stimmhaften velaren Implosiv
[ʛ] U+029B stimmhaften uvularen Implosiv
Ejektiven
Teken Unicode-Code Bedüden
[ʼ] U+02BC Diakritikum, Bispellen:
[] U+0070 (p), U+02BC bilabialen Ejektiv
[] U+0074 (t), U+02BC dentalen/alveolaren Ejektiv
[] U+006B (k), U+02BC velaren Ejektiv
[] U+0073 (s), U+02BC alveolaren ejektiven Frikativ

Annere Symbolen[ännern | Bornkood ännern]

Teken Unicode-Code Bedüden
[ʍ] U+028D stimmlosen labiovelaren Frikativ
[w] U+0077 (w) stimmhaften labiovelaren Approximant
[ɥ] U+0265 stimmhaften labiopalatalen Approximant
[ʜ] U+029C stimmlosen epiglottalen Frikativ
[ʢ] U+02A2 stimmhaften epiglottalen Frikativ
[ʡ] U+02A1 stimmlosen epiglottalen Plosiv
[ɕ, ʑ] U+0255, U+0291 stimmlosen un stimmhaften alveolopalatalen Frikativ
[ɺ] U+027A lateralen alveolaren Flap
[ɧ] U+0267 stimmlosen velopalatalen Frikativ ([ʃ] un [x] togliek)

Suprasegmentalia[ännern | Bornkood ännern]

Vun de Suprasegmentalen Tekens staht de Betonentekens vör de Sülv, de se betekent, de Längtekens dörachtern.

Teken Unicode-Code Bedüden Bispellen
[ˈ] (keen Apostroph) U+02C8 Hööftbetonen April [ɑˈprɪl], Backen [ˈbakn̩]
[ˌ] (keen Komma) U+02CC Nevenbetonen Waterpiepen [ˈvɑtɐˌpiːpn̩], Ringelblomen [ˈrɪŋl̩ˌblɔʊ̯mn̩]
[ː] (keen Doppelpunkt) U+02D0 lang Lack [lak], Daag [daːk]
[ˑ] U+02D1 halflang []
[˘] U+0306 extrakort [ĕ]
[.] U+002E (.) Sülvengrenz -ten [ˈbœʏ̯.tn̩], Mu-se-um [muː.ˈzɛɪ̯.ʊm]
[|] U+007C (|) ünnerorrnte Intonatschoonsgrupp (Spreektaktgrenz) Se hebbt Glück, nich wohr? [zɛɪ̯ hɛpt ↓ɡlʏk | nɪç ↑vɔːɐ̯]
[] U+2016 överorrnte Intonatschoonsgrupp
[‿ oder ⁀] U+035C oder U+0361 Luutverbinnen (Liaison) Zeddel [t͡sɛdl̩]] oder [t͜sɛdl̩]

Tönen un Intonatschoon[ännern | Bornkood ännern]

Teken Unicode-Code Bedüden Bispellen
[ ̋] (Dubbelakut) oder [˥] U+030B oder U+02E5 sünnerlich hooch []
[ ́] (Akut) oder [˦] U+0301 oder U+02E6 hooch [é]
[ ̄] (Makron) oder [˧] U+0304 oder U+02E7 middel [ē]
[ ̀] (Gravis) oder [˨] U+0300 oder U+02E8 leeg [è]
[ ̏] (Dubbelgravis) oder [˩] U+030F oder U+02E9 sünnerlich leeg [ȅ]
[ ̌] (Hatschek) U+030C stiegen [ě]
[ ̂] (Zirkumflex) U+0302 fallen [ê]
[] U+A71C Downstep  
[] U+A71B Upstep  
[] U+2197 Global rise  
[] U+2198 Global fall  

Bemerken:

  • Unicode hett keen egen Teken för de mehrsten Konturtöne. Ansteed warrt Folgen ut Tekens för Registertönen bruukt un de naue Darstellen is denn en Saak vun de jeweelig Schriftaart, in de Regel dör OpenType-Regels: [e᷇ ḕ̄] oder [e˥˧ e˧˩˨] (in vele Browsers nich korrekt darstellt). Wieldat blots gresig wenig Schriftaarten de Kombineren vun Registertoon-Tekens verlööft, warrt faken dat ole System vun de Toonmarkieren dör hoochstellte Nummern vun '1' bet '5' bruukt, to'n Bispell [e53 e312]. Man jemehr Bruken hangt vun lokale Linguistiktraditschonen af; bi asiaatsche Spraken warrt "5" för den hööchsten Toon bruukt un "1" för den deepsten, bi de afrikaansche Spraken vice versa. Mannigmal gifft dat noch en ole IPA-Traditschoon, bi de de Konturtönen dör ünnersette Diakritika betekent warrt: [e̖ e̗] för deep-fallen un deep-stiegen.

Diakritika[ännern | Bornkood ännern]

Teken Unicode-Code Bedüden Bispellen
Phonatschoon  (Süh ok Anmarken an de Enn vun de Tabell)
ünnerstellt: [ ̥]
U+0325

stimmlos, bzw. nich-stimmt
stimmloset Spreken vun en normalerwies stimmhaften Luut, t.B. wieldat he vun twee stimmlosen Luden ümslaten is.

See [z̥eː] (süüdlichet Düütsch) (hoochdüütsch)
överstellt: [ ̊]
U+030A
gut [ɡ̊uːt] (süüdlichet Düütsch) (hoochdüütsch)
ünnerstellt: [ ̬]
U+032C

stimmhaft
Stimmhaftet Spreken vun en normalerwies stimmlosen Luut.

[], []
överstellt: [ ̌]
U+030C
[ǧ]
överstellt: [ʰ]
U+02B0
aspireert Tass [ˈtʰas], []
Naue Beschrieven vun en Vokal sien Artikulatschoon
ünnerstellt: [ ̹]
U+0339
stärker rundt [ɔ̹]
överstellt: [ ͗]
U+0357
ünnerstellt: [ ̜]
U+031C
weniger rundt [ɔ̜]
överstellt: [ ͑]
U+0351
[ ̟]
U+031F
wieder vörn []
[ ̠]
U+0320
wieder achtern []
[ ̈]
U+0308
zentraliseert [ë]
[ ̽]
U+033D
to de Mitt zentraliseert []
[ ̝]
U+031D
afhaven []
[ ̞]
U+031E
afsenkt []
[ ̘]
U+0318
vörverlagerte Tongenwörtel []
[ ̙]
U+0319
trüchverlagerte Tongenwörtel []

[˞]
kumbineerte Tekens: [ɚ] (U+025A), [ɝ] (U+025D)

U+02DE
rhootsch [ɚ]
Nauere Beschrieven vun dat artikuleren Organ bi Konsonanten
ünnerstellt: [ ̪]
U+032A
dental [], []
överstellt: [ ͆]
U+0346
[ ̼]
U+033C
linguolabial [], []
[ ̺]
U+033A
apikal [], []
[ ̻]
U+033B
laminal [], []
[ ̃]
U+0303
nasaleert Chance [[ʃɑ̃ːsə]]
Tosättliche Engdebillen
[ʷ]
U+02B7
labialiseert Glück [gʷlʷʏkʰ]
[ʲ]
U+02B2
palataliseert [], []
[ˠ]
U+02E0
velariseert [], []
[ˁ]
U+02C1
pharyngaliseert [], []

[ ̴]
kumbineerte Tekens: [ɫ] (U+026B)

U+0334
velariseert oder pharyngaliseert [ɫ]
[ˀ]
U+02C0
glottaliseert  
Aart vun de Verslusslösung för Plosiven
[]
U+207F
nasale Verslusslösung Redner [ˈreːdⁿnɐ]
[ˡ]
U+02E1
laterale Verslusslösung Handlung [[ˈhandˡlʊŋ]]
[ ̚]
U+031A
keen höörbare Verslusslösung stimmt [ˈʃtim̚t]
Silbizität
ünnerstellt: [ ̩]
U+0329
süülvsch reden [ˈreːdn̩]
överstellt: [ ̍]
U+030D
Regen [ˈreːgŋ̍]
ünnerstellt: [ ̯]
U+032F
nichsüülvsch Kreis [krɑɪ̯s]
överstellt: [ ̑]
U+0311
Stimmqualität
ünnerstellt: [ ̤]
U+0324
mit Puust [], []
överstellt: [ ̈]
U+0308
ünnerstellt: [ ̰]
U+0330
knarrig [], []
överstellt: [ ̃]
U+0303

Anmerken: Of mit Diakritika versehnen Tekens Äquivalenten to de jeweelig anneren Tekens vun de Artikulatschoonsaart un vun de Artikulatschoonsoort sünd, is vun de IPA nich vullstännig fastleggt worrn. In de "Handbuch der International Phonetic Association" heet dat dörto: "Es ist strittig, ob [] und [g] phonetisch identische Laute bezeichnen, und dasselbe gilt für [s] und []. Möglicherweise werden bei der Unterscheidung zwischen [] und [g] oder [s] und [] unterschiedliche Dimensionen einbezogen, die von der Stimmbandvibration unabhängig sind, wie etwa Gespanntheit gegenüber Ungespanntheit in der Artikulation, sodass die Möglichkeit, Stimmhaftigkeit separat zu bezeichnen, wichtig wird. Es kann aber in jedem Fall vorteilhaft sein, wenn man in der Lage ist, die lexikalische Form eines Wortes beizubehalten […].“ (Översetten: "Dat is strittig, of [] un [g] phoneetsch identsche Luden betekent, un datsülvige gillt för [s] un []. Mööglicherwies warrt bi de Ünnerscheden twüschen [] un [g] oder [s] un [] ünnerscheedliche Dimenschonen toraattrocken, de vun de Stimmbandvibratschon unafhängig sünd, as woll Spanntheit gegenöver Unspanntheit in de Artikulatschoon, sodat de Mööglichkeit, Stimmhaftigkeit separat to beteken, wichtig warrt. Dat kann aver in elk Fall vördeelhaft ween, wenn een in de Laag is, de lexikaalsche Foorm vun en Woort bitobehalen [...].")

Tekens mit Ünnerlängde köönt dör en överstelltet Diakritikum uttekent warrn. Standardmatig schüll aver mit ünnerstellte Diakritika uttekent warrn, wenn beide Mööglichkeiten bestaht.

Alternative Notatschonen[ännern | Bornkood ännern]

Öllere Notatschonen[ännern | Bornkood ännern]

Dat IPA is nich dat eenzige System för de Notatschoon vun Spraakluden. In de Lööp vun de Tiet geev dat eenige Versöken, Luden exakter dörtostellen as in de herkümmliche Rechtschrieven. Al 1855 verapentlich de düütsche Ägyptoloog Karl Richard Lepsius sien Standardalphabet „zur Darstellung ungeschriebener Sprachen und fremder Zeichensysteme in einer einheitlichen Orthographie in europäischen Buchstaben“. Överarbeidt keem dat Wark 1863 nich blots op Düütsch man ok op Engelsch rut. Texten ut de Tiet över de Luden vun de menschliche Spraak beleggt, dat dit Standardalphabet as Luutschrift opfasst worr. Eenige vun sien Tekens sünd in dat IPA-Alphabet ingungen. För düütsche Transliteratschonen (also Weddergaven vun de Schrieven) worr sien an de tschechische Orthographie orienteerte Ünnerscheden verscheden artikuleerte Zischluden övernahmen, nich aver in de IPA-Luutschrift.

IPA in Spraaktechnologie un Internet: SAMPA, X-SAMPA un Kirshenbaum[ännern | Bornkood ännern]

Mit de Notatschonen SAMPA (för 7 europääsche Spraken) un X-SAMPA (de SAMPA-Verwiedern för dat vullstännig IPA) worrn vun europääschen Phonetikern un Spraakingenieuren in'n Rahmen vun multilingualen spraaktechnoloogschen EU-Forschensprojekten in de 1980er Johren Alphabeten rutfinnt, mit de IPA-Tekens in'n ASCII-Code schreven warrn künnen. Düsse Kodieren, de dat IPA exakt afbillt un in de Spraaktechnologie bannig verbreedt sünd, hett folgenden Sinn:

  • Uttuusch vun phoneetsche Daten (Transkriptschoonsdateien un Spraaksingal-Annotatschoonsdaten) in eenfache Textfoorm.
  • Eenfache programmiertechnische Verarbeiden vun Transkriptschonen in de automaatschen Spraakerkennen un in de Spraaksynthees.
  • Eenfache Överpröfen un Redakschoon vun phoneetsche Daten bi de gliektiedige maschinelle Leesbarkeit.
  • Tastaturfründliche Ingaav vun allen mit dat IPA darstellbaren Luden.

Düsse Kodieren worrn nich för de allgemene Darstellung vun dat IPA in Verapentlichungen rutfunnen, warrt aver faken in technisch-wetenschaplichen Verapentlichungen för en Datendarstellen bruukt. För allgemene Verapentlichungszwecken, ok in't Innernet, sünd standardiseerte Unicode-Tekensetten, de eher Text-Utgaav- as -Ingaav-orienteert sünd, beter eegnet. Unafhängig vun SAMPA un X-SAMPA worr vun Innernetbrukers in de fröhen 1990er Johren dat ähnliche Kirshenbaum-Alphabet rutfunnen, dat sik aver nich dörsetten kunn. In de USA warrt vörwiegen för de engelsche Spraak faken dat "Klattbet" oder dat "Arphabet" in de Spraaktechnologie bruukt.

Süh ok[ännern | Bornkood ännern]

Literatur[ännern | Bornkood ännern]

  • Handbook of the International Phonetic Association: A guide to the use of the International Phonetic Alphabet. Cambridge University Press (1999). ISBN 978-0-521-65236-0.
  • M. Duckworth, G. Allen, W. Hardcastle, M. J. Ball: Extensions to the International Phonetic Alphabet for the transcription of atypical speech. In: Clinical Linguistics and Phonetics. Taylor & Francis, London 4.1990, S. 273–280. ISSN 0269-9206
  • Carl Faulmann: Das Buch der Schrift 1880, Nachdruck Greno, Nördlingen 1985 (ISBN 3-921568-51-X), mit Lepsius sien Standardalphabet inklusive Luutbeschrieven.

Weblenken[ännern | Bornkood ännern]

Wiktionary Wiktionary: International Phoneetsch Alphabet – Bedüdensverklaren, Woortherkamen, Synonymen, Översetten
Wiktionary Wiktionary: IPA – Bedüdensverklaren, Woortherkamen, Synonymen, Översetten
Commons-logo.svg International Phonetic Alphabet. Mehr Biller, Videos oder Audiodateien to’t Thema gifft dat bi Wikimedia Commons.