Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen!

Landschop mit den Fall vun Ikarus (Pieter Bruegel den Olen toschreven, üm 1555–68). Links in der Eck de daalfullen Ikarus. De Uutgaav vun den Roman, de 2012 rutkeem, bruukt enen Uutsnid vun de Schilleree as Titelbild

Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! (Ünnertitel: Die Geschichte eines Ehrgeizigen) is en Roman vun Friedrich Ernst Peters ut’n Johr 1925, de man eerst 2012 rutkeem. Dat Wark is en tweesprakigen plattdüütsch-hoochdüütschen Bildungsroman un so enmalig in de Geschicht vun dat Genre.

De Roman vertellt de Geschicht vun dat unehliche Kind Heine Steenhagen, dat üm 1900 in dat fiktive holsteensche Dörp Vollsteed opwasst. Üm dat he in siene Kinner- un Jöögdtiet demödigt wurr, streev he as Utgliek ene Karriere in’t Militär an. Heine will dat so sienen Dörp wiesen un versöcht mit Möögd to de „betern Lüüd“ optostiegen. Sien olen Fiend ut de Jöögdtied Jörn Grootholm will he op sienen Weg na baven ok ut’n Weg rümen. Dat he em överdrepen, mit de Vollsteders afreken un de egennüttige Margot Kandelhardt freen kann, denunzeert Heine Steenhagen sienen Konkurrenten un sett sien egen Enn in’n Gang, dat mit den Fall vun Ikarus in de Schilleree Landschop mit den Fall vun Ikarus vergleken warrt.

De Roman deelt sik in twee Afsneed, enen dörteihn Kapitels langen plattdüütschen Afsnitt, Heine Steenhagen siene Kinner- un Jöögdtiet op dat platte Land, un enen acht Kapitels langen hoochdüütschen Deel, Heine Steenhagen (nu op hoochdütsch „Heinrich Steinhagen“) siene Tiet bi’n Militär. Dat Enn vun de hoochdüütsche Deel is wedder op Platt schreven.

Inholt

Plattdüütsche Deel

De Roman beginnt mit den Anfang vun Heine Steenhagen sien Arbeitsleven. He is ölven Johr oolt un schull egens al mit teihn Johr as Knecht bi enen Buern dat Arbeiden anfungen hebben. „En Daglöhnerkind, dat möss mit teihn Johr na ’n Buern, so hürss sik dat nu eenmal.“, heet dat dor in de Roman to. De eersten dree Kapitels sünd en Rückblick op Heine siene Kinnertiet. De Klöönsnack op’n Dörp vertellt den Leser, dat Heine en „beslapen“ Kind is, also unehlich op de Welt keem. Sien Vader is sachtens Hinnerk Grootholm, de Söhn vun den mächtigen Amtsvörsteiher Detelt Grootholm. Heine siene Mudder Gretjn swiggt man un vertellt nicht wokeen de Vadder is. De Lüüdsnack höllt man nich op un se mott swanger ut dat Dörp weg. Na twee Johr kümmt se torüch in’t Dörp un bringt ehren Söhn un den Steefvader Hannes Schröder mit. De Steefvader is en Daglöhner, den en Vollsteder Buer gegen den Wedderstand vun den Amtsvörsteiher instellt.

De lütte Heine wasst in Vollsteed op un leevt in de Phantasiewelt vun siene Määrkenböker. Gau gaht de Kinner bi op em rümtohacken. Dat schull sien Leven later noch bestimmen. De liekole Jörn Grootholm, de Söhn vun den Amtsvörsteiher ut twede Eh, verhöhnt em wegen siene Armoot. Anner Schann folgt: de Amtsvörsteiher geev den ahnweten Jung enen düchtigen Pietschenslag in’t Gesicht, as he sik vun em rutföddert föhl, ene hoochnesige Buerndochter verseggt sik, mit Heine to danzen un Jörn Grootholm verkloort em, dat Buernsöhn, de kenen Hoff arvt, sik „infreen“ mööt. Dat will seggen se mööt ene Arvsche vun enen Hoff freen. Mit de Afsicht Heine, as en Daglöhnerkind, to demödigen seggt Jörn man ok: „Infreen künnt sik doch bloß Buerjungs.“.

As Heine vun de Neihersche Lena Wiemde verleden Schandalen un de Lüüdsnack ut Vollsteed to weten kriggt, beginnt he op sien Dörp daaltokieken. Liekers süht dat so ut, dat sik wegen Jochen Suhr, enen Grootknecht un Fründ, de för Heine as en Vader is, doch noch allens to’n Goden to wennen schall. Heine verdeent sik dör siene gode Arbeit Respekt in’t Dörp un Jochen Suhr bewohrt em vör noch legere Dingen. Lena un Jochen raadt Heine ene Karriere bi’t Militär an, dat enen Opstieg unafhängig vun’n Stand mööglich maakt. Dat seggt Heine ok to. As he sik man in Anna Pahl verkiekt fangt de ieversüken Heine ene Klopperee mit Jörn Grootholm an, bi de Anna sik glieks op de Sied vun den Buernsöhn Jörn sleit. Jochen Suhr bringt de beiden utenanner und de Striet verlöppt sik. De Amtsvörsteiher lött Heine man utrichten, dat he Jörn beden schull, em de Klopperee natosehn. Heine wiest man af un droht, dat Huus vun’n Amtsvörsteiher antosteken.

Anna Pahl warrt denn vun Heine swanger un mutt gau den jungen Söhn vun enen Meiereeverwalter ut dat Naverdörp freen. Vundeswegen besüppt sik Heine vertwievelt. He will, so as Jörn Grootholm, na de Artillerie, dat he sik dor mit Jörn meten kann. Heine will dat ok den Amtsvörsteiher torüchtahlen und geiht in den Pohl fischen, den de Amtsvörsteiher pacht harr, un hangt ene Fischkoppgirlann över den Amtsvörsteiher Grootholm siene Döör op. De Amtsvörsteiher röppt de Schandarms, de Heine dör’t Dörp afföhren doot. In den Verhören höllt he man stand un se köönt em nix nawiesen. Ene Tiet later brennt Grootholm siene Schüün af. In’t Blatt steiht dat de Brand woll ut Wraak weer un jeeden in’t Dörp kann sik besinnen, dat Heine droht harr, den Amtsvörsteiher dat Huus antosteken. Ofschoonst veel Lüüd in’t Dörp Heine verdächtigt, köönt se em wedder nix nawiesen un de Fraag na de Oorsaak vun’n Brand blivt apen. Heine luert al mit Lengen op sienen letzten Dag in Vollsteed un sweert, dat de Dörpslüüd torüchtahlen, wieldes dat Dörp hapen deit, dat Heine bi’t Militär enen anstännigen Minschen warrt.

Hoochdüütsche Deel

De Kaseern vun dat Loonborgsche Feldartillerie-Regiment Nr. 45 in Rendsborg, later Eider-Kaserne heten, in de Heine Steenhagen in den Roman statschoneert is

Heine Steenhagen (nu op hoochdüütsch „Heinrich Steinhagen“) is bi de Artillerie in Bohrenfeld bi Hamborg. He het sik in enen herrnhülligen Vertreder vun de kaiserliche Armee verwannelt un is en „Swien“ worrn, dat siene Mannschoppen quäält, vun de Zivilisten avers bewunnert warrt un sik „sniedige“ Vertreder vun’t Militär to’n Vörbild nimmt. He snackt blot noch Hoochdüütsch un verbüddt dat ok de Buernsöhn, de ünner em staht, Platt to snacken. He sülvst versöcht die „Klassiker“, besünners Schiller, to lesen und will so en good billt Indruck maken. Na twee Johr lött he sik na Rendsborg versetten, wo ok Jörn Grootholm (nu op hoochdüütsch „Jürgen Grootholm“) deent, denn Heine haapt noch jümmers, dat he mit sienen Dörp afreken kann un dat allen mit sienen Opstieg wiesen kann. Jörn Grootholm dorgegen het annners as de nadreegsche Heine de Kabbelee ut de Kinnertiet al lang vergeten. Jörn büdt Heine Steenhagen mehrmals vergevens an sik to versöhnen. Op enen Ball lehrt Heine denn de „vörnehme“ Margot Kandelhardt kennen, de Süster vun Wachtmeister Müller, de Vermaak an „klassische“ Bildung vörspeelt un versöcht de betern Lüüd natoapen. Heine is bannig beindruckt un fangt an, sik regelmatig mit ehr to drepen. Se höllt em man klook plaant un achtersinnig op Distanz un versprickt Heine opletzt sik to verlöven, wenn he dat henkriggt Wachtmeister to warrn, denn se will dat wedderüm ehre Süster wiesen. Se wiest em dor kooltgrünnig op hen, dat Jörn Grootholm, de mit Heine tohoop to’n Sergeanten beföddert worrn is, sien allenigen Konkurrent is un dat he em op’t Best ut’n Weg rümen schall. Heine beslütt, Jörn Grootholm to denunzeren, üm dat he sienen Verlööf överstreden harr, kort nadem dat he en letzt Maal versöcht harr, sik mit Heine to versöhnen.

De hoochdüütsche Deel vun de Roman het ene reale Grundlaag un stütt sik op Peters siene egen Militärtiet. Dat weer för em ene Tiet, in de he persöönlich wussen is un enen Wannel in siene Ästhetik veroorsaakt het. He schreev över de Tiet:

„Das Militärjahr hat mich doch weiser gemacht und ich glaube, dass ich nun weniger einseitig bin. Ich werde nun nicht mehr allein stille Geschichten von weltabgewandten, mimosenhaften Künstlernaturen schreiben, sondern auch andere, voll maßloser Liebe und maßlosem Hass, Strebertum, Ehrgeiz und Gemeinheit. Vor kurzem erschoss sich hier ein Sergeant, weil er in seinem Ehrgeiz einem hirnlosen Spieler gleich seine Zukunft auf eine Karte setzte und, als der Streich fehlschlug, hinging und sich eine Kugel durch den Kopf jagte. Das wäre so etwas!“
Dat Militärjohr hett mi doch wieser maakt, un ik glööv, dat ik nu minner ensiedig bün. Ik warr nu nich mehr blots stille Geschichten vun weltafkehrte, neegnehmsche Künstlernaturen schrieven, man ok annere – vull unmaten Leevde un unmaten Haat, Streven, Ehrgiez un Gemeenheit. Körtens het sik hier en Sergeant dootschaten, üm dat he in sienen Ehrgiez as enen kopplosen Speler siene Tokumst op ene Koort sett un, as de Kneep missleep, hengahn is un sik ene Kugel dör den Kopp jaag. Dat weer so wat!

Kontext un Spraak

Dat Ringfohren in Sleswig-Holsteen (na en Teken vun K. Storch, 1896 in Die Gartenlaube)

De plattdüütsche Deel beschrivt de Festen, de in de Tiet op dat platte Land vun Holsteen begäng weren, as to’n Bispeel dat Ringfohren vun de Deerns, dat Wettscheten vun de Jungs, dat Schoolfest, dat Schölerbeer heet, oder ok dat Oornbeer, de Naam för’t Oorndankfest, in’n Kroog. Dor kaamt ok vele Henwiesen op Seden un Brüük to: Den Verlierer bi’n Ringrieden, den „Sandrieder“, dat „Stricken“ as en Hoochtietsbruuk, dat Schölersingen bi enen Gräffnis oder de Kindsfoot, dat Fest bi de Dööp vun enen Kind. Bavento beschrivt de Roman de ole Ornen in’t Dörp, de op den Besitt vun den Buern, de Hoov, grünnt. Dat Wark vertellt man ok, dat de Lüüd, de in de ole Ornen in’t Dörp benadeligt sünd, jümmers fakener opbegehrt: so maakt sik de Froen graad, as de Buerndöchter bi’n Ringfohren vörtrocken warrt, an’n Anfang vun’n Roman kümmt Gretjn Steenhagen alleen vundeswegen torüch na Vollsteed, üm dat Heine sien Steefvader Arbeit op enen Hoff finnt, op den en sotschaldemokraatsch sunnen Knecht midden in de Oorntiet dat Dörp in Striet verlaten harr.

De hoochdüütsche Deel is ene Satire un Kritik vun dat Lüttbörgerdom un dat kaiserliche Militär in’t Düütsche Kaiserriek, de an Heinrich Mann sienen Roman Der Untertan (1914) denken maakt. Heine siene Tiet in de Rendsborger Kaseern beschrivt dat hoge Ansehen vun dat Düütsche Heer, sienen Ehrenkodex un den militäärsche Prunk, man ok de Kehrsiet, de Problemen vun de Soldaten, as de Süüf, Speelschullen, Drunksucht un de Risiken, wenn se versöcht sik wedder in de zivile Sellschop intoregen. Bavento stellt den Roman ok dat unkünnige Klooksnacken an’n Stammdisch dor un wiest de Fiendbiller, de sik op rassenkunnige Ansichten grünnt. Heine lehrt man gau mit de Macht ümtogahn:

„Wenn Fräulein Margot durch eisigen Widerstand ihrem Kavalier das Gefühl seines Nichts einmal wieder durchbohrend gemacht hatte, so half es dem am nächsten Tage auf die Beine, wenn er einen der „Kerls“ vor sich im Staub oder Regenschmutz liegen sah. Man war doch immer noch ein nicht zu unterschätzender Faktor! „Hinlegen – auf! Hinlegen – auf!“ Spaßig, wie der Hampelmann mit Armen und Beinen um sich schlug! Und wie ein Kind, das seinen Willen nicht durchsetzen kann, so lange an seinem Hampelmann zerrt, bis die Drähte reißen, so setzte der Sergeant Steinhagen seinen Scherz fort, bis dem Soldaten die Zunge aus dem Munde hing. Auf solche Weise musste er sich das Selbstbewusstsein wiederverschaffen, wenn Fräulein Margot ihn gedemütigt hatte.“ (S. 235)
Wenn Fräulein Margot dörch iesigen Wedderstand ehren Kavaleer dat Geföhl nix to ween enmal wedder düüdlich maakt harr, so hulp dat em de annern Daag op de Been, wenn he enen vun de „Keerls“ vör sik in’n Melm oder Dreck vun’n Regen to liggen sehg. En weer doch jümmer noch wer, den en nich to minn taxeren schull! „Hinleggen – opstahn! Hinleggen – opstahn!“ Spaßig, wo de Hampelmann mit Arms un Benen üm sik sloog! Un as en Kind, dat sienen Willen nich dörchsetten kann, so lange an sienen Hampelmann tarrt, bet de Wieren reten, so maak de Sergeant Steenhagen sienen Spaaß wieder, bet de Soldaten de Tung ut’n Mund ruthung. Op disse Wies muss he sik dat Sülvtbewusstween torüchwinnen, wenn Fräulein Margot em demödigt harr.

Fräulein Margot Kandelhardt, ene Anstellte in enen Koophuus, acht, as de meisten Figuren in’n Roman, besünners op den goden Schien. Se will blot enen Mann freen, de ehr enen bestimmten Stand in de Sellschop beden kann: „Er fand die Liebe der Minna [von Barnhelm] ergreifend; aber Margot lachte schneidend: ‚Schön dumm, sich so dem Major an den Hals zu werfen. Die Männer müssen kurz gehalten werden.‘ ‚Könnten Sie nicht so lieben?‘ fragte Heinrich in großer Beklemmung. ‚Ich?‘ sagte sie mit demselben harten Lachen. ‚Na, so blau!‘“ (He funn de Leevde vun Minna anrögen; man Margot lach scharp: Schöön dumm, sik so den Major an den Hals to smieten. De Manns mööt en knapp holen.‘‚Köönt Ji so nich leevhebben?‘ fraag Heine ehr düchtig benaut. ‚Ik?‘ see se mit den sülven harden Lachen. ‚Na, so blau!‘) Weertschopliche Interessen staht jümmers vör de Geföhlen. Dit pessimistsch Weltbild warrt vun den Schriever Peters sienen Humor un Ironie wat afmillert.

In Betog op de Spraak vun den Roman stickt sünnerlich in den plattdüütsche Deel bruukt veel Snacks un Seggwiesen, Riemels und grappige Woordspelen rut, so as Peters dat ok in sienen Vördrag över de Formelhaftigkeit des Plattdeutschen (1939) beschreven harr. So finnt sik sünnerlich in de wöörtliche Reed vun den Figuren allerhand Snacks un Wellerismen, to’n Bispeel in ene Angelszeen: „Ümmer Tog üm Tog“, sä Heine. „Denn mal ’n Heek un denn mal ’n Pogg, bröch Kröschen Sass de Saak to Enn.“. So sünd in’n Anhang vun de Uutgaav vun 2012 ok Peters siene Anmerkungen zur Frage des Plattdeutschen rutbrocht worrn, in de Peters siene Leevde to dat Plattdüütsche bekennt un op de Lüüd antert, de em vörholen harrn, dat sien Vördrag över de „Formelhaftigkeit“ dat Plattdüütsche angrepen harr.

De hoochdüütsche Deel deckt de hierarchiebetoonte Rhetorik vun dat Militär op un dokumenteert de hollen Spröken, de Heine, de Jung vun’t platte Land, opsnappt un lichtglöövsch weddergivt: „Da hatte Heinrich ganz kalt und überlegen gesagt: ‚Herr Einjährig-Freiwilliger von Reißwitz, wollen Sie vielleicht die Gewogenheit zeitigen und lassen das Grinsen nach?‘ So kann man aber natürlich diese eingebildeten Laffen nur abfahren lassen, wenn man Bildung besitzt.“ (Dor harr Heine heel koolt un grootmuulsch seggt: „ Herr Eenjöhrig-Freewilligen von Reißwitz, wüllt Ji villicht de Gewogenheit zeitigen un laten dat Grienen na?“ ).

För Heine sienen Drang lögenhaftige Geschicht to vertellen un den Herrn to spelen levert Peters al in sienen fröhen Essay över Henrik Ibsen (1911) en Vörbild: Peer Gynt flücht in en Määrkenland, in den he Kaiser is. He is „Lügner aus Schaffenssehnsucht und Dichterweh und Verlangen nach dem Glück; er lügt seine krumme Welt wieder gerade, macht gut, was der Herrgott verbrochen hat.“ (Leger ut dat Lengen wat to schapen un Dichterweh un Lengen na dat Glück; he lüggt siene krumme Welt wedder graad, maakt goot, wat de Herrgott verbraken het.)

Intermedialität

Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! is in en groot Tall vun intertextuelle un intermediale Betöög inbett. Dat Wark ist vull mit echte un utdachte Zitaten. Heel de Struktur wiest op den Bildungsroman as Genre hen un övernimmt siene typsche Kennteken, brickt se man iroonsch.

In’n hochdüütschen Deel sünd besünners klassische Zitaten ut Wallenstein un Minna von Barnhelm to finnen. Se wiest op Heine sien Versöök hen, to de „betern Lüüd“ optostiegen. De goden un legen Vörbiller, an de sik de Protagonist in siene „Bildungsgeschicht“ orienteert, warrt dör disse Zitaten vermiddelt.

De plattdüütsche Deel dorgegen grippt allerhand Ünnerhollensliteratur un triviale Literatur üm 1900 op. Dat is ok de Grundlaag vun Heine siene Opstiegsdrööm, de dör triviale Literatur un siene kindliche Dagdrömeree präagt sünd.

De Roman nimmt Elementen ut froher Bildungsromane op. Op de Traditschoon vun den Bildungsroman wiest to’n Bispeel:

• de Naam „Heine/Heinrich“, as ok bi klassische Bildungsromanen (to’n Bispeel Der grüne Heinrich un Stopfkuchen);
• de Bildungsetappen, de Heine dörlöppt: Striet mit dat Öllernhuus, Menters (Jochen Suhr, Lena Wiem), Instanzen as dat Militär, Kunst, erootsche Beleevnissen un de Kontakt to dat politsche Leven;
• de Struktur as negativen Bildungsroman: keen Vollennnen oder Integratschoon, man en Afbröök vun den Protagonist sien Deeg un Wassen;
• Optreckerfiguren, de den Helden begeleidt un kommenteert;
• de zentrale Bedüden vun „Bildung“, ok in sotscholoogschen Sinn.

Dat Peters sik bewusst mit Romantheorie befaat het, wiest sien Essay Thomas Mann und die Romantik (1926), wo he ok op Der Zauberberg un dat Konzept vun „Bildsamkeit“ ingeiht.

An’t Enn vun’n Roman warrt de Helden siene fehlslaan Bildungsgeschicht un de sülvstverschullte Afstört vun Hööftmann Goesch mit de Bemarken „auch ein Ikarus“ (ok en Ikarus) quitteert. Disse Vergliek wiest nich bloots op Ovid siene Metamorphoses (Book 8), man stellt ok enen Betog twischen Peters sienen Roman un de swaar begriepliche Schilleree „Landschop mit den Fall vun Ikarus“ her, de lange Tiet Bruegel den Olen toschreven un 1912 wedderfunnen wurr. Dat Besünnere an dat Bild liggt in de sünnerlich Ümgang mit den Ikarus-Stoff. De Fall vun Ikarus warrt driest und slicht an’n Rand von dat Schehn op de Welt wiest. De Tokiekers en Buer, en Fischer, en Harder un ene Rappheen hebbt enen Kehr-di-an-nix an dat Schehn. Dat schall bedüden, dat dat Schicksal vun de enkelte Person den Loop vun de Welt un den Rhythmus vun de Johrstieden nich ophöllt.

Jüstso wunnerwarkt an’t Enn vun Heine Steenhagen ok de Vollstedter Buern, dat de Protagonist Heine op de Snuut fullen is. Se wüllt den Paster fragen, wat dat mit Hööftmann Goesch sienen Ikarus-Vergliek op sik het. Man al gau hebbt se mehr Vermaak mit de Kindsdööp bi Eggert Reimers as mit Heine sienen Enn. Dat kann as en Sinnbild för den Krinkloop vun’t Leven un den Sieg över den Dood ankeken warrn.

Franz Wende im Frühjahrssturm

De Figur Heine Steenhagen leevt in Peters sienen Wark wieder. De Protagonist vun de Vertellen Franz Wende im Frühjahrssturm (1931) liekt düchtig op Heine Steenhagen. As Söhn vun enen alkoholsüchtigen Bahnarbeider un misslückten Buer lidt he ünner siene Armoot, de minnachtige Afhängigkeit vun staatliche Stütt un de Sellschop, de op em daalkiekt.

Wieldes Heine sienen Frust dorto föhrt, dat he sik blind bi dat preußsche Militär ünnerornt un bi em grote Opstiegsfantasien ranwasst, slütt sik Franz Wende, de jüsto unriep as Heine Steenhagen is, eerst den Natschonalsotschalisten un later de Landvolkbewegung in Sleswig-Holsteen an. Nadem dat ene Gefängnisstraaf en annern Minschen ut em maakt het, wennt he sik vun den Bewegung af un finnt wedder to dat eenfache Leven as Buer torüch.

In’n Middelpunkt vun den stark politschen Text steiht – as ok bi Heine Steenhagen – de Fraag na de Oorsaken vun Extremismus un radikal Denken. De Schoolleidersche vun Pahlen faat de zentrale Uutsaag vun de Vertellen so tohoop:

„Franz Wende is Dynamit. Wenn wir ihn nicht hineinlassen in die Bergwerke des Geistes, wo er – wie ich trotz allem glaube – von seinen Gaben einen Gebrauch machen wird, der der Gesellschaft nützt, wenn wir ihn abweisen, so wird er einmal Bomben werfen. Ich will damit sagen, dass wir ihn nicht extremen politischen Parteien in die Arme treiben dürfen. Ich pflegte wohl gelegentlich zu sagen: Wir haben keine Veranlassung, solche Parteien mit verfeinerter Intelligenz zu beliefern.“
Franz siene Wenn is Dynamit. Wenn wi em nich in de Bargwarken vun den Geist rinlaat, wo he – as ik liekers glööv – siene Gaven för de Sellschop bruken schall, wenn wi em man afwiest, denn warrt he mol Bomben smieten. Dor will ik mit seggen, dat wi em nich extreme Parteien in de Arms drieven dörvt. Ik pleeg bitieden to seggen: Wi hebbt kenen Anstoot, so’ne Parteien mit verfienert Intelligenz to belevern.

Franz Wende im Frühjahrssturm, is stedenwies ene Variant vun Heine Steenhagen, de för de Tiet vun de Weimarer Republik topasst wurr un verschedene Motiven un Szenen ut den fröhen Bildungsroman opnimmt un dorto ok autobiograafsche Elementen verarbeidt. Dat Wark höllt Peters siene klore Sicht in de Tiet, blots en lütten Stoot ehr dat Hitler de Macht övernahmen harr, op de Anhangers vun radikale politsche Strööm an de rechte as ok linke Kante vun’t politsche Spektrum fast.

Literatuur

Referenzuutgaav

• Friedrich Ernst Peters: Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen. Ulrike Michalowsky (Ruutgeversche). Husum: Husum Druck- und Verlagsgesellschaft, 2012. In’n Anhang: Anmerkungen zur Frage des Plattdeutschen

Textgrundlagen

• Friedrich Ernst Peters: Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! [Sleswig] 17. Juli 1925. Manuskript ut den Nalaat vun F. E. Peters vun de Sleswig-Holsteensche Landsbibliotheek in Kiel. Cb 106.23:09,01-02.
• Friedrich Ernst Peters: Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Sleswig, 17. Juli 1925. Vun’n Schriever mit de Hand korrigeert Typoskript ut den Nalaat vun de Arven.
• Friedrich Ernst Peters: Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen! Die Geschichte eines Ehrgeizigen. In: Frontbrief Norderdithmarschen, Heid [de eenzige publizeerte Uttog, 4 Sieden]. Nalaat SHLB in Kiel: Cb 106.34:02,06.
• Friedrich Ernst Peters: Anmerkungen zur Frage des Plattdeutschen. Typoskript, keen Datum, keen Oord, ut den Nalaat vun de SHLB: Cb 106.24:11.
• Friedrich Ernst Peters erzählt Döntjes. Typoskript ut den Nalaat vun den Arven un Typoskript ut den Nalaat vun den SHLB: Cb 106.41:17:01.

Anner Borns

• Friedrich Ernst Peters: Thomas Mann und die Romantik. Schleswig, 1926. [mit enen Breev vun Thomas Mann an F. E.Peters]. Typoskript ut den Nalaat vun de SHLB: Cb 106.25:11,01. Dat Manuskript slütt an dat Manuskript vun Heine Steenhagen in Cb 106.23:09,02 an.
• Friedrich Ernst Peters: Ein Jugendfreund. Johann Gottfried Seume. Sleswig, 1927. Typoskript ut den Nalaat vun de SHLB: Cb 106.25:15,01 un Cb 106.25:19,02.
• Friedrich Ernst Peters: Franz Wende im Frühjahrssturm. Sleswig, 1931. Typoskript ut den Nalaat vun de SHLB: Cb 106.23:05.01.

Weblenken

• Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen in de Datenbank Die niederdeutsche Literatur
• Heine Steenhagen wöll ju dat wiesen op plattmakers.de

• Vulltext vun de Universität Potsdam