Aldietse Beweging
De Aldietse Beweging weer ene Panbewegung in’n 19. Jaarhunnerd mit de Afsicht de „nedderdüütschen“ Spraakgemeenschoppen, also Nedderlandsch, Plattdüütsch un Freesch, politsch, kulturell un spraaklich to verenen.
Se harr in de Tied vun 1850 bet 1870 ene man ene Handvull Ünnerstütters, to’n groten Deel in Belgien. Se kann för ene grötter Variant vun’n Grootnedderlandismus un de Vlaamse Beweging gellen. Se harr man enen starkeren Fokus op de Spraak un het recht eng mit de völkische Plattdüütsche Bewegung tohooparbeidt.
Woordafkumst
[ännern | Bornkood ännern]Dat Woord diets is verwandt mit „düütsch“ un dat engelsch Dutch un stammt vun dat oorgermaansch *þiudiskaz, dat „to’n Volktohörig“ betekent.[1]
Op Middelnedderlandsch weer diets begäng de germaanschen Dialekten in de Regioon vun den benavert romaanschen Dialekten to ünnerscheden.
In’n 19. Johrhunnerd weer diets denn meist begäng de middelöllerlich middelnedderlandsch Spraak to beteken. Dat weer in de Tied avers ook as enen poetischen Uutdruck, de Nedderlänner un Vlamen allgemeen as gemeesame nedderlandsche Spraakgemeenschop to beschrieven.
In’n modernen Nedderlandsch is Diets meist een Adjektiv un as Substantiv, so as in’n Sinn vun „een Düütschen“, selten. De Anhangers vun de Aldietse Beweging tellen ook de Plattdüütschen to de „Dietsen“.
Historie
[ännern | Bornkood ännern];_letterkundige_en_hoofdbibliothecaris_stadsbibliotheek_Antwerpen,_Haeck,_Leopold,_Felixarchief,_12_9296_recto_(cropped).jpg)
De Grünner vun de Aldietse Beweging weer Constant Jacob Hansen, een Bibliothekaar an de Bibliotheek vun Antwerpen un Anhanger vun de Vlamse Beweging. Binnen de Vlamse Beweging stünn he bi de Lüüd, de den düütschen Natschonalismus wegen de anti-franschen Ansichten, de in’n Nedderlannen nich verbreidt weren un dat Prestige vun Düütschland positiv bekeken.
Sien Vadder weer däänsch, siene Modder nedderlandsch. Daarüm güng Hansen 1856 över Noorddüütschland op Reis na Däänmark meer över sienen Oorsprung to leren. De Reis harr enen depen Inflood op em un het em övertüügt, dat Nedderlandsche, Plattdüütsche un Fresen ene natüürliche kulturelle un spraakliche Gemeenschop ween schöölt.
De Aldietse Beweging, de he grünn, präsenteer sik as restaurativ, also as ene Bewegung, de den na siene Ansicht tweebraken „dietsen“ Kultuurruum vun dat fransche Düünkarken bet na’t oostpreußsche Königsbarg, wedderherstellen schull.[2]
Wichtig för de Aldietse Beweging weer man ook de anti-franschen Ansichten. De middelnedderlandsche Koopmannsspraak uut’n Middelöller schull wegen franschen Inflood daalgaan ween. De Anhangers vun de Aldietse Beweging wullen de de ere Ansicht verschüttgaan ole nedderlandsche Kultuur wedder herstellen un starker maken, indem dat se versöchten, den Swung, den se in den düütschen Natschonalismus seen, to nütten.
Se stellen vundeswegen dat „platte Land“ in Noorddüütschland, as een Ideaal daar, in den noch echt nedderlandsch-nedderdüütsche, also „dietse“ Kultuur to finnen is. Düsse Ansichten harr de Bewegung mit de later Plattdüütsche Bewegung gemeen, mit de se ok recht eng tohooparbeidt het. Een wichtigen Ünnerscheed weer avers de Antisemitsmus, de in de Plattdüütsche Bewegung stark weer, man in de Aldietse Beweging minner to finnen weer. Ook bekeek de Plattdüütsche Bewegung de Vlamen un Nedderlannners eer as enen Aflegger vun dat grötter nedderdüütsch Volk, dat wedder Ünnerdeel vun ene grootdüütsche Natschoon ween schull. De Aldietse Beweging streev man nich daarna sik de düütsche Natschon antosluten. Se hoop de nedderlandsche Kultuur wedder hertostellen un stell sik vöör, dat sik de Plattdüütschen de „dietse“ nedderlandsch-vlaamsch Gemeenschop anlsuut. Düsse Gemeenschop schull ene gemeesame nedderdüütsche lingua franca, de grotendeels Middelnedderlandsch mit ene hoogdüütsch beinflood Schrievwies weer, hebben.
As 1871 dat Düütsche Kaiserriek grünnt worrn is, het dat de alldietsen Plaans to Enn brocht un ook heel de Bewegung weer to Enn.[3]
Evaluatschoon
[ännern | Bornkood ännern]De Aldietse Bewegign geit to’n groten Deel op den Grünner Hansen torügg, de sik sien Leven lang för de Bewegung insett. De Bewegung kreeg avers nienich in heel Nedderdüütschland Ünnerstütters un harr buten Vlannern meist kene Stütt.
Historiker un Kritikers stellt fast, dat de Bewegung wall Publikatschonen ruutbröch, de dat Geföhl vun ene gemeensame Verwandtschop twüschen Nedderlandschen, Vlamen, Plattdüütschen un Fresen starken schull; se harr aver meist gaarkeen politsch Programm, dat uutleggt wo sik dat alldietse „Nedderdüütschland“, to dat Delen vun Frankriek, Belgien, Nedderland, Düütschland un Däänmark tohören, verenen schull. Mit de Begünn vun dat Düütsche Kaiserriek 1871 weren de Plaans vun de aldietse Beweging tonicht un ene Mööglichkeid de nedderdüütsche Lannen to verenen geev dat nich meer.[4]
Borns
[ännern | Bornkood ännern]- Ludo Simons: Van Duinkerke tot Königsberg. Geschiedenis van de Aldietsche beweging. Orbis & Orion, Brugge / Gottmer, Nijmegen 1980, ISBN 90-264-3459-6.
Footnoten
[ännern | Bornkood ännern]- ↑ diets. In: etymologiebank.nl. Afropen an’n 15. Juli 2025.
- ↑ Guy Vande Putte: kulturele betrekkingen tussen de nederlanden en denemarken • 2. In: Ons Erfdeel. Jahrgang 19, Nr. 3. Stichting Ons Erfdeel, Rekkem / Raamsdonksveer, 1976, hier S. 337. (dbnl.org)
- ↑ Willem van den Berg, Piet Couttenier: Alles is taal geworden. Geschiedenis van de Nederlandse literatuur 1800–1900. 2. Aufl., Bert Bakker, Amsterdam, 2016 (1. Aufl. 2009), S. 456. (dbnl.org)
- ↑ In: Taal en tongval, Band 32–33, Ministerium für nationale Bildung und Kultur Belgiens, 1980, S. 189.