Sparta (Antike)
Vun Wikipedia
Sparta (F.Sg.) (Ooltgreeksch (Attisch) Σπάρτη Spártē (neegreeksche Utspraak: Spárti), in’n olen doorschen Dialekt: Σπάρτα Spártā; to de Tieden vun de Klassik ok fökener „Λακεδαίμων“ Lakedaimōn), weer in de Antike Hööfttstadt vun dat Land Lakonien up den Peloponnes un vun den Staat mit sülbigen Naam. De Stadt lä up de lesten Utlöpers vun de Taygetos-Bargen nich wiet af vun dat rechte Öwer vun den Stroom Eurotas, just in de Gemarken, wo de Beeken Önos un, na Süden to, Knakion un Tiasa dor toströömt sünd. Sparta sett sik tohopen ut verscheden wietlöftigen Quartieren mit allerhand Gaarns dor in. Allens tosamen weern dat woll negen Kilometers, wenn een dor ümto lopen wull. In de grote Tiet vun de Stadt (üm 600 v. Chr. rüm) hefft woll bi 40.000 oder 50.000 Inwahners in de Stadt leevt. Toeerst hett de Stadt keen Muern harrt. Jem ehr Börgers schullen as en Muer för Sparta denen. Eerst ünner den Tyrannen Nabis is en Muer anleggt wurrn, man dat duer nich lang, denn hett de Bund vun Achaia düsse Muern tweimaakt. Man de Römers hefft denn later de Muer wedder upboen laten un noch in dat Riek vun Byzanz is dor an boot wurrn.
Sparta hett an un for sik keen Akropolis up to wiesen harrt. Man en vun de Bargen in de Stadt hett doch düssen Naam dragen. Up sien Topp stünnen de Athene Chalkioikos ehr Tempel un noch anners wecke. De Quartieren vun de Stadt heten Komen. Vun all Komen schall Pitana in’n Noordoosten dat schöönste ween hebben. Hier weer de Agora mit de Bowarken, wo de Gerusia un de Ephoren sik versammeln döen. Fudderhen stünn dor de persische Hall, de vun de Büüt ut de Perserkriegen boot wurrn is un dat grote Theater, dat mit witten Marmor överkleedt weer un wo dat hüdigendags noch Resten vun to sehn gifft. In’n Westen vun de Stadt, an de Straten na Messene geev dat noch annere Plätz: Dor fünn sik de Dromos-Platz mit twee Gymnasions un de Platanistas-Platz, wo Platanen an plant weern un wo de Jungkeerls dat Rangeln öövt hefft. Bavenhen geev dat noch en ganzen Bulten annere Tempels un Monumenten, de bi Pausanias nömmt weert, wo een aver hüdigendags nich mehr weert, wo se legen hefft.
Resten vun ole Bäder finnt sik noordwestlich un süüdööstlich vun’t Theater. Ok vun ene ole Brugge över den Eurotas-Stroom an de hüdige Straten na Argos un Tegea is noch wat to sehn. As de Bargfestung un Residenzstadt Mystras in dat Johr 1249 vun Krüüzfohrers in’n Westen vun Sparta anleggt wurrn is, is Sparta wööst wurrn.
Inholtsverteken |
[ännern] Borns
En grundsätzlich Problem bi dat Vertellen vun de Historie vun Sparta is, dat Sparta süms keen Historikers un Historieenschrievers harrt hett. Tominnst bit in de Tiet vun den Hellenismus is allens, wat över Sparta upschreven wurrn is, vun buten dat Land ut bekeken. Tomeist vun Schrievers, de dat mit Athen harrn, wat Sparta sien gröttsten Fiend weer.
De eenzigsten Schrievers, de ut Sparta stammen döen un över dat fröhe Sparta schreven hefft, weern de Dichterslüde Tyrtaios un Alkman in de tweete Hälft vun dat 7. Johrhunnert v. Chr.. Se hefft över Sparta sien Militär un över siene Festdage sungen. För de Historie vun Sparta geevt se avers nich so veel her.
De eerste Schrift, de sik mit de Historie befaten deit, kümmt vun Herodot (bi 485- 424). He schrifft nu just in Athen un he schrifft up, wat sik de Lüde bit dorhen vertellt hefft. An un for sik speelt Sparta in sien Wark keene Rull, de groot anners is, as de annern greekschen Staaten (Poleis) to siene Tiet. Man dat is doch al to sehn, dat dat Bild vun Sparta vun buten her övermaalt un torechtsnittjert is. Dicht an de Tiet vun Sparta liggt de Schriften över den Peloponeeschen Krieg vun Thukydides. He queest al doröver, dat dat swaar is, jichtens wat över Sparta rut to kriegen. In siene Schriften is al to sehn, dat dat Bild vun Sparta fastleggt is. Sparta hett en slechten Roop un warrt gegen Athen över stellt. Athen speelt de gode Rull un Sparta de slechte: Dat gellt as frömdenfiendlich, gegen allens, wat nee is, finnt nix Nees rut, is öllerhaftig un ordent den enkelten Minschen ünner dat Kollektiv ünner. Dat is avers bloß dat Bild vun Sparta, wat in Athen tekent wurrn is. Xenophon hett nu wedder in dat 4. Johrhunnert v. Chr. in sien „Verfaten vun de Spartaners“ en Bild vun Sparta maalt, wat na de annere Siet hen verkehrt is: He maakt dor en Ideal vun un blifft just so wenig bi de Wohrheit. Ok Aristoteles hett över de Verfaten vun Sparta schreven, man sien Wark is to’n groten Deel verlaren gahn. Ut de Tiet vun den laten Hellenismus gifft dat Polybios. He hett Sparta sien Striet mit den Bund vun de Achaiers süms mitkregen, so lang, bit Sparta 146 v. Chr. vun dat Röömsche Riek dalslaken wurrn is. Dat röömsche Sparta beschrifft amenne Pausanias in de tweete Hälft vun dat 2. Johrhunnert v. Chr. in sien „Beschrieven vun Grekenland“.
Denn gifft dat ok noch antike Schrievers, de sik up Borns un Schrievers stütten döen, de hüdigendags verlaren sünd. Mank düsse sünd Strabon ( bi 63. v. Chr.- 23 n. Chr., Plutarch un noch mol Pausanias.
[ännern] Bronzetiet un Grünnen vun Sparta
De öllsten Inwahners vun Lakonien weern de Pelasgers, man fröh al hefft ok de Phöniziers an de Küst vun Lakonien Wohnsteden grünnt, Se sammeln dor de Purpursniggen, de dor faken vörkamen döen. Later kemen Greken ut Lüttasien hento. De ehr Naam weer Lelegers. Ok wannern ut den Noorden Lüde dorhen. De eersten Inwahners un al de Towannerers tohopen hefft denn in de öllsten Schriften den Naam „Achaiers“ kregen (üm 1580 v. Chr. rüm). Dat Huus vun jem ehr Herrschers weern de sagenhaftigen Tyndariden, later de Atriden, as de berömte König Menelaos, de vun Homer her bekannt is.
Üm 1104 v. Chr. kemen de Doriers na Sparta. Dat weer en Deel vun de sö nömmte „Doorsche Wannern“. Dormols kemen vun Noorden her de Doriers na Grekenland un siedeln sik dor allerwegens an. De Saag vertellt, dat Lakonien in de Hannen vun Aristodemos siene beiden Söhns Eurysthenes un Prokles fullen is. In Würklichkeit hefft de Doriers avers nich dat ganze Land innahmen. De Achaiers hefft en groten Deel vun Lakonien in jem ehr Hannen beholen. De Doriers konnen sik toeerst bloß an den Eurotas sien rechtes Öwer fastsetten. Dor hefft se denn Sparta grünnt.
[ännern] Fröhe Tiet
In de Iesentiet (Vun Mykene sien Ünnergang 1200 v. Chr. bit üm un bi 750 v. Chr., as Homer siene Warken schreven hett) güng dat mit ganz Grekenland bargdal. Städer un Anlagen sünd in’n Dutt gahn, un wat de Minschen al wußt harrn, güng wedder verloren. De Stämm sünd jummers mehr ut’neen spleten un en Barg lüttje Kriegen is mank düsse Stämm föhrt wurrn.
Ok in Sparta geev dat Unroh. De junge Stadtstaat wüss eerst nich, wo dat up tolopen scholl. De Freden binnen de Stadt un ehr verscheden Gruppen is denn dör de Reformen vun Lykurg wedder herstellt wurrn. Düsse Reformen bedüüd besunners, dat de Rhetra rutgeven wurrn is, wat Gesetten weern. Hüdigendags warrt seggt, düsse Reformen sünd nich up eenmol un ok nich vun en enkelten Mann mit Naam Lykurg ümsett wurrn, man suutje mit de Tiet un mit de Johren.
Lakonien is denn mit de Tiet to en Staat vun de Doriers wurrn. Dat keem vunwegen de Macht, de Sparta al mit sien Suldaten, man ok mit sien Politik utöven dö. Nu güng dat dor an, ok annere Länner intonehmen.
Striet üm de Grenz föhr to Kriegen mit Messenien (735- 715 un 648-631 v. Chr.). Amenne sünd de Messeniers ünner’t Jück kamen un up den Stand vun Heloten daldrückt wurrn. Dat weern mehr oder minner Slaven oder tominnst Lüde an de Scheed twuschen Slaveree un Freeheit. In de Midden vun dat 7. Johrhunnert v. Chr. is bi den Krieg de Hopliten-Ornen inföhrt wurrn. Dor drück sik in ut, dat all Spartaners „övereen“ weern. Man bloß wer ünner Wapen denen konn, is as „övereen“ oder „liek“ mit de annern ankeken wurrn. „Homoioi“ (Lieke) is denn ok de Naam vun de Vullbörgers vun Sparta wurrn.
Lang tögen sik de Kriegen mit Arkadien hen. Eerst üm 550 v. Chr. kregen de Spartaners Böverhand un hefft de Stadt Tegea (nich wiet af vun dat hüdige Tripolis) dwungen, sik ünner Sparta siene Hand to duken. Dormols regeer Sparta al över den groten Deel vun den Peloponnes. Man Argos leet sik nich ünnerkriegen, ofschoonst de Hopliten ut Sparta dat Heer vun Argos in dat Johr 546 v. Chr. tonicht maakt hefft.
De Olympschen Spelen stünnen ünner Sparta sien Schutz.
Anners as de annern greekschen Städer hett Sparta keen Kolonie grünnt, bloß Tarent. Sparta güng dat üm sien Macht in den Peloponnes un grünn in de Midden vun dat 6. Johrhunnert v. Chr. den Bund vun’n Peloponnes. Wo dat güng, striet Sparta gegen de Tyrannis un stütt de Oligarchie. Bi düsse Politik is Sparta vun de Preesters vun Delphi stöhnt wurrn.
[ännern] Perserkriegen
De Perserkriegen gellt as Tietwenn för ganz Hellas. Se füngen in dat Johr 490 v. Chr. an, as dat Perserriek ünner König Dareios I. en Feldtog gegen dat greeksche faste Land ansetten dö. De König wull dor de Greken mit strafen, de sik achter de upsternaatschen Ioniers in Lüttasien stellt harrn. De König wull dor ok mit klorstellen, dat he de Herr över ganz Grekenland weer.
Ünner annern güng dat gegen Athen. De Persers stellen sik an de nöördliche Kant vun de Baai vun Marathon up un de Atheners togen na Süden vun de Bucht. Dor wollen se denn Togang na Athen hen mit tosparren. As se denn na Sparta henschickt hefft vunwegen Hölpe, sünd de Spartaners wegen en religiösen Festdag nich glieks lostrocken un kemen eerst na de Slacht in Marathon an.
Man de Gefahr weer noch nich vörbi. Dor hefft denn verscheden Stadtstaten (Polis) in dat Johr 481 v. Chr. den so nömmten Hellenenbund üm grünnt. Een Johr later keem de Grootkönig Xerxes I. vun Persien mit en unbannig groot Heer un bröch den Krieg na Grekenland röver. Sparta hett sik in düssen Krieg en Naam maakt, as sien König Leonidas mit 300 Mann versöch, den Thermopylenpass gegen en grote Övermacht to verdeffenderen. Woll sünd se amenn vunwegen Verrot slahn wurrn, man de Greken hefft dor eerst mol dree Dage wunnen. Bi de Seeslacht vun Salamis sünd de Persers denn heel un deel to Dutt haut wurrn. 479 v. Chr. geev dat denn ok en grote Landslacht bi Platäa, ok dor sünd de Persers slahn wurrn. Dat duer denn nich lang un de Greken grepen nu dat Perserriek an un befreeen de Grekenstäder in Lüttasien.
Denn Rest vun de Perserkriegen hefft de Spartaners denn de Atheners överlaten. Se harrn genug dor mit to doon, de Herrschup över den Peloponnes in jem ehr Hannen to beholen. Dor harr dat doch en poor Staten geven, de sik mit ehr Sülvstännigkeit dick maken wullen.
Na de Perserkriegen weer Sparta jummers noch de gröttste Militärmacht, man mit den Attischen Seebund weer en bannig gefährlichen Gegenspeler upkamen. Athen harr düssen Bund 477 v. Chr. grünnt.
