Präteritum

Vun Wikipedia
Wesseln na: Navigatschoon, Söök

Dat Präteritum, (van latiensch prateritum „dat wat verleden is“) is dat Tempus, wat verleden Beschehnissen beschrift. Ik leep of it regen sünd dor Bispelen för.

Gebruuk[ännern | Bornkood ännern]

Plattdüütsch[ännern | Bornkood ännern]

In Plattdüüttsch warrt dat Präteritum – schreven en spraken - bruukt, wenn över verleden Gebörtnissen vertellt en dat för de Spreker nicht so wichtig is, wat dor för een Resultat bi rutkamen hett. Perfekt (ik hebb lopen, it hett regent) warrt bruukt, wenn een seggen wüll, dat dor nu een Resultat is dör verleden Schehnissen: ik hebb (bün) lopen, nu bün ik dor of it hett regent, nu dat natt. Plusquamperfekt (ik harr lopen of it harr regent) warrt bruukt för Schehnissen, wat noch förder trüch as Präteritum of Perfekt liggt.

Hoochdüütsch[ännern | Bornkood ännern]

Nettso is dat in schreven Hochdüütsch. Heel anners is dat in in spraken Hochdüütsch. Dor warrt Perfekt geern in Steed van Präteritum nahmen. Man sünnerlich bi Saken, wor een Tostand of een Afloop mit beschreven warrt – of anners seggt för durativ Aspekten - , to’n Bispill ich wollte, ich stand eine Weil ( ik wull, ik stünn een een Stoot Tieds), warrt ook vandagen noch Präterituum nahmen.

Historisch Präsens[ännern | Bornkood ännern]

Wenn een in Platt of Hoochdüütsch up een levennig Maneer över verleden Schehnissen vertellen wüll, denn kann een ook dat (historisch) Präsens bruken. Anner Marken (to’n Bispill Adverbien so as güstern) könnt dor hölpen, dat kloor to maken, dat een över verleden Tieden snackt.

Formen[ännern | Bornkood ännern]

Van Öllers weren dor in oold indo-europäisch Talen dree Termpusstämm: Aorist, Perfekt en Präsens. In Germaansch Talen füllen Form Aorist en Perfekt tohoop. Dor kümmt denn aff, wat wi nu as Präterikum betekent. In modern Plattdüttsch sünd de Formen, as folgt:

Verb lachen reden möten möten
ik lach- red- mött- müss-
du lachst redst mötst müsst
he/se/it lach- red- mött- müss-
wi lachen redeen mötten müssen
ji lachen reden mötten müssen
se lachen reden mötten müssen

In veel Dialekten (buten Sleswig, Oostfreesland en Mekelborg) is dor een egen Anbacksel för Präteritum Plural wi, ji, se klöövt nu (Präsens), wi, ji, se klöven güstern (Präteritum). In Oostfreesland, Sleswig en Mekelborg sünd de Formen traditschonell liek wi, ji, se klöven nu (Präsens) nett so as güstern (Präteritum).

Dor sünd twee Parameters, üm de Präteritums-Flexschoon to sorteern. Dat gifft regelmatig (of regulär) en unregelmatig (of irregulär) Verben, en dat gifft swack en stark Verben.

Regelmatig en unregelmatig Verben[ännern | Bornkood ännern]

Regelmatig of regulär sünd Verben, wor dor een System of een Regel is, üm dat Präteritum to billen, wenn een anners nix van dat Verb weten deit. In Plattdüütsch is dat de normal swack Flexschoon. Direktermang an de Wörtel van de Infinitiv kümmt dat Anbacksel för de Person an: dat Lachen => wi lachen.

Unrgelmatig of irregulär ,sünd Verben, wor dor is neen sück System. Dat sünd sünners stark Verben. Man ook weck swack Verben, en twors wenn sick för't Präteriktum ook de Stamm wanneln deit. Dat sünd meist all Auxiliarverben (so as dören, könen, schölen, mögen, möten, wölen), förderhen de Grupp van Verben, wor öö (ingelsch ee) in Präteritum en Partizip Perfekt körrt warrt to ö (ingelsch e), so as föden (ingelsch to feed) höden, köpen (nedderlandsch kopen kocht), höden, möten, (ingelsch to meet), söken (nedderlandsch zoeken, zocht). Binnen een anner Grupp warrt fakultativ e to a – sünners in oold Texten - , so as kennen, setten. Bavenhen höört dor ook noch bringen dinken en dünken bi.

Swack Flexchoon[ännern | Bornkood ännern]

Verben köönt swack of starkt böögt warrn, üm een Präteriktum uuttodrücken. De Scheed is dor nich fast, man dor sünd nicht wenig Verben, wor sick dat över Tieden annert harr of een twee Alternativen hett. in Plattüütsch to’n Bispill lesen of graven.

Swack sünd Verben, wor de de Kennmark för de verleden Tied een Dentalsuffix of Präteritalsuffix („de“ of mit Apokope “d”) up’t Enn van’t Word well eens weer (in Ooldsassisch en Middelnedderdüütsch en öller Plattdüütsch) of in’t modern Plattdüütsch, dat dor jüst neen Suffix mehr is: ik lach nu, ik lach(d) (güstern) . Fördat in modern Plattdüütsch dat Personalsuffix direktermang an de Stamm of de Wörtel van’t Verb rankümmt, hett dat so een Soort van Wörtel-Präteritum wurrn.

Binnen de swack Flexschonn blifft de Stamm van’t Verb meist liek (to’n Bispiell lachen en reden), man de Stamm wannelt sick bi irregulär swack Verben (to’n Bispill schölen warrt to schüll)

Stark Flesxschoon[ännern | Bornkood ännern]

De stark Verben hebbt för Kennmarken, dat de Stammvokal (Affluut) wesselt (ik loop ik leep), dat dat Partizip mit een en afslütt, en dat dor nümmers een Dentalanbacksel tüschen Stamm en Personalsuffix binnen weer. De lest Kennmark kann een in modern Plattdüütsch nicht mehr ruutkennen, van wegen dat dat Dentalsuffix nu wegswunnen hett. Dor sündt verschillig Klassen of Regen van stark Verben. Wichtig Gruppen sünd:

Affluutreeg Stammvokal (Präsens) Affluut (Imperfekt) Affluut (Partizip Perfekt)
I. Reeg: driven dreev dreven
II. Reeg: flegen flöög flagen
III. Reeg: drinken drünk drunken
IV.Reeg: stehlen stööhl stahlen
V. Reeg: geven geev geven
VI. Reeg: graven grööv graven
VII. Reeg: fangen füng fungen


Faken sünd dor Indikativ (drunk) nett so as Konjunktiv-Formen (drünk) bigäng för dat Präteritum. Traditschonell hangt dat faken van de Regioon af en de Dialekt dor spraken warrt. För de Bedüden is dor neen Scheel, fördat de Konjunktiv in Plattdüütsch behalven Resten afstorven hett. De Konjunktiv schüfft de heel Saak noch een Stückje wieder weg van de Spreker.